Društvo

Prošlo 112 godina od rođenja Save Kovačevića

Mjesec nakon bitke, Vrhovni štab Narodnooslobodilačke vojske izdao je rješenje u kojem je pisalo:

“Drugu Savi Kovačeviću, komandantu III udarne divizije, koji je poginuo junačkom smrću kod Vrbnice jurišajući na čelu svojih boraca na neprijateljske bunkere pri probijanju neprijateljskog obruča daje se naziv narodnog heroja. Slava velikom crnogorskom junaku, drugu Savi Kovačeviću!!

Tog datuma je njegovo ime dobilo mitski oreol, a rođen je na današnji dan 1905. godine u Nudolu kod Grahova.

Veći dio života Sava je proveo u rodnom kraju, a pod uticajem starijeg brata Nikole, rano je pristupio revolucionarnom pokretu. Do početka rata organizovao je seljačko zadrugarstvo, okupljanje omladine, otvaranje čitaonica, učestvovao je u organizovanju radničkih štrajkova i istupao kao govornik na narodnim svečanostima.

Poslije okupacije, Sava je aktivan u pripremi Trinaestojulskog ustanka. Prva velika akcija protiv okupatora na teritoriji Grahova izvedena je pod njegovim rukovodstvom, kada je savladana italijanska posada i oslobođeno Grahovo.

Bio je komandant Nikšićkog partizanskog odreda, komandant Pete proleterske crnogorske udarne brigade, a u najtežem periodu Pete neprijateljske ofanzive, juna 1943. godine, Sava je postavljen za komandanta Treće udarne divizije.

Diviziji je tada pao najteži zadatak – da bude zaštitnica Glavne operativne grupe, da štiti Centralnu bolnicu i izvrši proboj iz okruženja. U desetodnevnim borbama pod Savinom komandom, divizija se borila s neprijateljem koji je bio gotovo dvadeset puta brojniji, i učinila sve da spasi ranjenike i izvrši druge zadatke.

U teškim borbama 11. i 12. juna na desnoj obali Sutjeske, odbijeni su snažni udari neprijatelja, spašena bolnica i napravljen pokušaj da se na lijevoj obali Sutjeske obrazuje mostobran. 13. juna, glavne snage divizije pošle su u opšti napad na lijevoj obali Sutjeske – divizija je uspjela da potisne neprijatelja, ali ne i da slomi njegov otpor na Košuru, padinama Ozrena, Lastve i Kazana.

U najkritičnijem trenutku, Sava je odlučio da novim jurišem pokuša proboj – s Pratećom četom i grupom kurira izbio je u prvi streljački stroj, zapovijedio juriš. Pucajući iz puškomitraljeza pošao je naprijed i pao pokošen neprijateljevim rafalima.

Savin otac Blagoje poginuo je dan ranije, kao i Savin brat Janko i sinovac Dragan. Tako su tri generacije iz jedne porodice ostale na Sutjesci i u temeljima naše revolucije.

Milovan Đilas je zapisao: “Juriš Treće udarne divizije na ukopane Njemce započeo je u zoru 13. juna 1943. Na čelu svojih boraca među prvima gine Sava Kovačević. Tu je bilo starješina koji ni u čemu nisu zaostajali za Savom, ali ni jedan nije bio tako neposredan, mitski i životno povezan sa borcima kao on. (…) I ja sam pogibiju Save Kovačevića osjetio ne samo kao slabljenje i inače slabašnih izgleda, nego i kao vlastite sigurnosti i pouzdanja…”

Spomen-obilježje je postavljeno na Krekovima iznad Doline heroja, na mjestu na kome je junački pao narodni heroj Sava Kovačević Mizara, legendarni partizanski komandant.

Pjesme o slavnom komandantu sa Sutjeske, nastale su odmah iza borbe i njegove pogibije u proboju. Prenosile su se i pjevale u svim partizanskim jedinicama širom Jugoslavije, tamo gdje se vodila partizanska borba i čuvala uspomena na njegovu herojsku smrt. Većina njih se i danas prenosi s generacije na generaciju kao kolektivna svojina cijelog naroda. Jedna od najsnažnijih i najpoznatijih je “Što to huči Sutjeska?”

I epitaf, u stihovima narodne pjesme o slavnom komandantu, uklesan u mermeru, govori o velikoj i krvavoj bici Treće udarne divizije u njenom pokušaju proboja iz obruča:

“Od krajine do mora
zna ga zemlja sva
svud se slavom pročuo
komandant Sava.
Što to huči Sutjeska
krv pliva po njoj
divizija Savina
bije teški boj…”

Send this to a friend