Svi smo čuli za Keba Krabu i njegovu kužinu u kojoj je Sunđer Bob roštilj-majstor, ali u domaćoj gastronomskoj priči, koja nije animirana, već sasvim realna, glavnu ulogu mogla bi da imajedna druga kraba, projeklom iz Atlantskog okeana, piše Pobjeda.
Plavi rak ili atlantska kraba (Callinectes sapidus) prije gotovo sedam decenija balastnim vodama sa prekookeanskih brodova dospjela je u Mediteran, odnosno Jadran. Dugo se o njoj ništa nije čulo nakon tog nalaza, a onda je uspostavila populaciju u 12 mediteranskih zemalja, pa i duž jadranskih obala. I kod nas se namnožila do te mjere da, smatraju stručnjaci, jedino organizovan ulov može da preduprijedi da ta visoko invazivna vrsta istisne druge srodnike koji su u našem moru ,,svoji na svome”.
Cijenjeno meso
Umjesto da plavog raka posmatrano kao problem, bolje ga posmatrati kao šansu, posebno ako se ima u vidu da je u Americi delikates, a njegovo meso, iako manje izdašno od jastoga ili karla, ne zaostaje za kvalitetom. Porcija ovih rakova, 12 komada, zavisno od veličine, dostiže cijenu u restoranima od 30 do 70 dolara.
To je bio i povod da Morsko dobro i Institut za biologiju mora sredinom prošle sedmice na Adi Bojani, u restoranu ,,Kod Miška“ i Aragosta na Maloj plaži, održe prezentaciju o ovoj vrsti, ali i demonstriraju kako se sprema, odnosno konzumira.
No, da bi ta priča zaživjela, pored impulsa koji su dali stručnjaci, ključno je da ribari i vlasnici restorani nađu komercijalni interes.
Predstavnik restorana ,,Kod Miška” Lazar Leković kazao je reporteru Pobjede da je za neki ozbiljniji plasman ,,na tanjiru” potrebna inicijativa ribara i kontinuiran lov, kako bi tokom sezone mogli da gostima ponude taj specijalitet.
“Od toga mnogo zavisi, tako da smatram da su na potezu ribari. Takođe, bilo bi potrebno primijeniti neke ribolovne alate koji u startu selektuju veličinu, kako bi se izlovljavale krupnije jedinke, koje se kulinarski mogu valorizovati”, kazao je Leković.
Ništa bez alata
Predstavnik profesionalnog udruženja ribara Ivo Knežević kazao je Pobjedi da se već nekoliko godina srijeću sa ovom vrstom raka koja im pričinjava problem jer jakim kliještima uništava mreže namijenjene ulovu ribe u zonama do 30 metara.
“Iz prezentacije i uporednih podataka se zna da se ciljani ulov ove vrste ostvaruje posebnim vršama. Nama je interes da ozbiljnije organizujemo, ali će nam svakako biti potrebna podrška Instituta i resornog ministarstva. A shvatam da je zajednički interes svih da se populacija ove vrste kontroliše”, kazao je Knežević.
Da je kontrola bitna, potencirala je i Olivera Marković, stručna saradnica u Institutu za biologiju mora i stručnjak za rakove. Ona je zajedno sa kolegom Mirkom Đurovićem opisala nalaz ove vrste u Tivatskom zalivu 2013. godine.
Invazivna vrsta
Prema njenim riječima, nijesu sve alohtone vrste koje se pojave u Jadranu invazivne, ali je plavi rak tipičan primjer agresivne invazivne vrste zbog mogućih efekata na biodiverzitet i socio-ekonomski uticaj. Smatra se da od 100 unesenih (alohtonih) vrsta tek deset njih nađe neku slobodnu ekološku nišu i opstane, a da tri od njih postanu invazivne.
“Invazivne su one vrste koje uspiju uspostaviti samoodržive populacije i svojim širenjem promijeniti ekološku ravnotežu. Veoma je teško predvidjeti da li će određena vrsta uspostaviti populaciju jer su mehanizmi za to izuzetno složeni. Iako je jedan od osnovnih preduslova postojanje slobodne ekološke niše koju bi novopridošla vrsta mogla popuniti, neki drugi ekološki i evolucijski faktori su podjednako važni. Novopridošlu invazivnu vrstu je u većini slučajeva nemoguće ili jako teško ukloniti iz staništa, naročito morskog”, istakla je Marković.
Ona ističe da je, zbog svega navedenog, potrebno plavog raka promovisati kao izvor hrane da bi se smanjio njegov eventualni negativan uticaj na domaću faunu.
A kakav efekat može da proizvede govori i podatak da ženke imaju veliki reproduktivni potencijal (fekunditet), i proizvedu od dva do osam miliona jaja, u zavisnosti od veličine. Masu jaja od dva miliona ženke proizvode za oko dva sata.
“Od milion jaja samo jedno će preživjeti da postane adultna jedinka, pa se na osnovu tog podatka može steći utisak koliko ima jedinki kada je toliko prisutna. Procjene američkih stručnjaka su da samo u Česepik beju ima oko 250 miliona odraslih jedinki. Inače, taj zaliv je najpoznatija lokacija za izlov plavog raka u Americi, a ukupni ekonomski efekat od te industrije 2000. godine dostizao je 55 miliona dolara. Plavi rak je počeo da se eksploatiše i u Grčkoj i Turskoj, koja izvozi žive i zamrznute plave krabe. Turska je uvela i minimalnu dozvoljenu lovnu dužinu za plavog raka koja iznosi 13 cm”, kazala je Marković.
Napada i udice
Ovu doskora nepoznatu vrstu, polako na jelovnik uključuju crnogorski ribolovci i ribari. Nije neuobičajeno da plavi rak, koristeći šansu što su drastično prorijeđeni neki drugi predatori, grabi i udice ribolovaca, pa čak i vještačke mamce.
Svjedoče o tome i fotografije sportskog ribolovca iz Budve Zorana Drakulića, koji je prije nekoliko dana plavog raka ulovio na ,,rapalu“.
Namnožio se toliko da se i to dešava, kaže Drakulić, koji ističe da kad je već tako treba iskoristiti šansu i pretvoriti ga u deliciju na tanjiru.
Joksimović: Saradnja sa ribarima ključna
Aleksandar Joksimović iz Instituta za biologiju mora iz Kotora kazao je Pobjedi da je minulih godina otkriveno dosta novih vrsta, od kojih su neke, kako se smatra, uspostavile populaciju. Na listi pridošlica su i neke vrste riba kao četvorozupka, zatim plavi trkač, bijeli trevali, sve brojniji kostorog…
“Informacije o pojavama na moru i u moru, dobijene od samih ribara nailaze na sve više pažnje u ribarstvu i ekološkim istraživanjima. U posljednje tri decenije, ovaj pristup je prepoznat kao način da se prevaziđe nedostatak vremenske serije bioloških podataka, jedan od najvećih problema u proučavanju ekologije”, kazao je Joksimović.
Prema njegovim riječima, metoda LEK (Lokal Environment Knowledge) „Lokalna ekološka znanja“, primijenjena je u Crnoj Gori u toku 2016. godine da bi se dobile alternativne informacije o prisutnosti vrsta i kvalitativnih i kvantitativnih pokazatelja njihove brojnosti.
Od Venecije do Bojane
Plava kraba porijeklom je iz zapadnog Atlantika, gdje naseljava estuare i plitka obalna područja od Argentine do Nove Škotske, obično do 35 metara dubine, povremeno i do 90 m dubine.
Nakon prvog nalaza u laguni Venecije 1949. godine, ova vrsta se proširila i na druge djelove Jadrana i Mediterana.
Naučni podaci kazuju da je prvo kraba uspostavila populaciju u Laguni Patok u Albaniji, zatim u estuaru Neretve 2010. godine.
Kod nas je evidentirana 2006. godine u Port Mileni, zatim 2009. godine na ušću Jašće (na Jazu), 2013. u Tivatskom zalivu, a tri godine kasnije u Tivatskim solilima.
Ovaj rak je nađen na muljevitim i pjeskovitim dnima i ima široku ekološku toleranciju (eurihalina vrsta podnosi velike oscilacije u salinitetu i euritermna vrsta podnosi velike oscilacije u temperaturi). Predator riba, mekušaca, rakova, a takođe je i nekrofag i kanibal, hrani se i algama.
“Prosječna širina karpaksa (ljušture) posmatrano od vrha jedno do druge bočne bodlje je 20 cm, maksimalna izmjerena 27,2 dok je u Crnoj Gori, na Tivatskim solilima ulovljen mužjak od 18,7 cm”, kazala je Marković.
