Poslije velikog pada turske lire ove godine s dvostrukom inflacijom i osiromašenim deviznim rezervama, turski predsjednik Redžep Tajip Erdogan je smijenio guvernera centralne banke, a ministar finansija podnio ostavku.
Promjene, međutim, neće dugoročno oslabiti pritisak na liru i tursku privredu, ako se ne uvede stroža monetarna politika kojoj se predsjednik Turske čvrsto protivi poslednjih godina, dok ni pobjeda Džoa Bajdena na izborima u SAD nije od pomoći oporavku turske valute, pišu svjetski mediji.
Dan pošto je Erdogan smijenio guvernera centralne banke, ministar finansija i predsjednikov zet Berat Albajrak je u nedjelju, 8. novembra, podnio ostavku, u vrijeme kada je turska lira pod intenzivnim pritiskom, piše Fajnenšl tajms (The Financial Times).
Albajrak je rekao da ostavku podnosi iz zdravstvenih razloga, mada isprva nije bilo jasno da li će Erdogan to prihvatiti, navodi britanski list i ističe da je ostavka zapanjila posmatrače koji su 42-godišnjaka smatrali jednim od najpouzdanijih predsjednikovih saradnika, iako je za dvije godine na čelu Ministarstva bio pod žestokim kritikama stranih investitora, opozicionih partija, a privatno i članova vladajuće stranke Pravda i razvoj.
Analitičari ocjenjuju da je rekonstrukcija stvorila napetu situaciju za liru, koja je već na rekordno niskim nivoima, nakon što je izgubila 30 odsto vrijednosti u odnosu na američki dolar od početka 2020. Ipak, iako je mjesto ministra finansija upražnjeno, lira se ujutro u ponedjeljak, 9. novembra, malo oporavila na azijskim tržištima.
Ekonomisti kažu da je za smirivanje valute i stavljanje dvocifrene inflacije pod kontrolu najjednostavniji način podići kamatne stope, što je centralna banka povremeno radila, ali što je Erdogan opisao kao “majku i oca svih zala”. Smijenjeni guverner Murat Ujsal, koji je bio guverner 16 mjeseci, radio je po Erdoganovim željama i smanjivao kamatne stope, uprkos pritisku tržišta da ih poveća.
Novi guverner Naci Agbal ima dobru reputaciju među stranim investitorima još otkad je bio ministar finansija i jedan je od rijetkih u turskom vrhu koji se priklanjaju mejnstrim ekonomskom razmišljanju. Ipak, ističe, britanski list, čak i ako Agbal zna šta treba uraditi za stabilizaciju lire, ostaje nejasno da li će imati manevarski prostor koji je uskraćen prethodnim guvernerima. Opozicione stranke tvrde da je stvarni problem turske privrede politički sistem koji je previše moći stavio u ruke predsjednika.
Nevolje s lirom
Pad lire od 30 odsto u odnosu na američki dolar ove godine, poslije prethodnog naglog gubitka vrijednosti turske valute 2018, uznemirio je ekonomiste koji se plaše da bi mogao prerasti u krizu platnog bilansa što bi snažno pogodilo privrednu vrijednu 740 milijardi dolara, piše Volstrit džurnal (The Wall Street Journal).
Poslije decenije eksplozivnog ekonomskog rasta koji je privukao strane investitore, Erdogan je, kako navodi američki list, posljednjih godina odustao od ekonomske discipline i uticao na odluke centralne banke o kamatama. To je obeshrabrilo mnoge investitore da ulažu u zemlju i dovelo je do egzodusa kapitala s njenog tržišta obveznica i akcija, stavljajući, prema ocjenama ekonomista, Tursku na opasan put, jer je zemlja opterećena hroničnim deficitom štednje i ne može imati brz rast bez značajnog priliva sredstava.
Erdogan je prošle godine imenovao Ujsala na čelo centralne banke, navodeći da prethodni guverner nije slijedio njegova naređenja da smanji kamate. Za manje od godinu dana, Ujsal je smanjio kamate s 24 na 8,25 odsto, što je ponovo povećalo pritisak na liru koja je opet počela da pada, ukazuje Volstrit džurnal.
U naporu da zaustavi pad, centralna banka je prodavala devize iz svojih rezervi i pozajmljivala dolare od domaćih banka da kupuje lire.
S pandemijom koja je osakatila svjetsku privredu, ta strategija je bila neuspješna, pošto je s manjim prihodom od turizma i većim uvozom smanjen unos deviza u zemlju koji je ostavio rupe u platnom bilansu i sad centralna banka drugim bankama duguje više deviza nego što ih ima u rezervi.
Centralna banka je promijenila taktiku i u septembru povećala referentnu stopu na 10,25 odsto ali to, ističe list, nije olabavilo pritisak na liru, pošto je kamata ostala negativna kada se prilagodi inflaciji, čime je posedovanje turske valute neprivlačno kako stranim investitorima, tako i stanovnicima zemlje.
Erdoganovo prilagođavanje?
Odlazak Albajraka, koji je poznat po vezama s Bijelom kućom Donalda Trampa (Trump), takođe može naznačiti Erdoganovo prilagođavanje kao reakciju na izbor Džoa Bajdena (Joe Biden) na predsjedničkim izborima u SAD, ističe Njujork tajms (The New York Times), ukazujući da su u Albajrakovoj nadležnosti bili odnos s Bijelom kućom preko prijateljstvo s Trampovom ćerkom Ivankom i njenim suprugom Džaredom Kušnerom (Jared Kushner).
Albajrak i Kušner su održavali kontakt preko Votsapa (WhatsApp) i upravljali neformalnom komunikacijom dvojice lidera koja je zaobilazila zvanični protokol i omogućila sastanak Albrajka s Trampom u Ovalnom kabinetu prošle godine.
Erdogan je prolazio kroz sve veće ekonomske i političke poteškoće dijelom zahvaljujući prijateljstvu s Trampom, navodi list.
Turska je dosad izbjegla sankcije zbog kupovine ruskog raketnog sistema S-400, kao i novčane kazne za državnu Halkbanku zbog njene uloge u kršenju američkih sankcija Iranu.
Bajdenova administracija mogla bi zauzeti čvršći stav prema Turskoj, dok Erdogan možda nastoji da upravljanje ekonomijom stavi u sigurnije ruke, ukazuje Njujork tajms, ističući da je novi guverner centralne banke poznat po protivljenju Albajrakovoj ekonomskoj politici u poslednje dvije godine.
Albajrak, koji je oženjen najstarijom Erdoanovom ćerkom, smatran je njegovim potencijalnim političkim nasljednikom. Ton ostavke naznačio je iskreno razočaranje Albajraka koji je zahvalio, kolegama, Bogu i široj muslimanskoj zajednici koja mu je omogućila da služi zemlji. Mada je spomenuo Erdogana, njemu nije izrazio zahvalnost, ističe Njujork tajms.
Nada za povratak ekonomskoj ortodoksiji
Turska lira je u ponedjeljak, 9. novembra, zabilježila najveći skok od marta 2019. s nadama da će odlasci s ključnih ekonomskih funkcija označiti povratak ortodoksonom pristupu kamatama, ističe Blumberg (Bloomberg).
Valuta, koja je ove godine imala najslabije rezultate na tržištima u razvoju, zabilježila je rast do 4,1 odsto u odnosu na dolar uz spekulacije da bi mogle biti podignute referentne kamatne stope.
Iznenadna zamjena guvernera centralne banke, međutim, vjerovatno neće zaustaviti pad lire ako ne bude uvedena čvršća monetarna politika imajući u vidu dvocifrenu inflaciju, deficit u platnom bilansu i pojedene devizne rezerve.
Iako postoje nade za povratak ortodoksnijoj ekonomskoj politici, pojedini analitičari su i dalje oprezni. Albajrakov mandat je bio obilježen uglavnom jalovim naporima da se kontroliše vrijednost lire bez povećanja kamatnih stopa prema naširoko diskreditovanom Erdoanovom stavu da veće kamatne stope dovode do veće inflacije, navodi Blumberg i ističe da većina ekonomista misli suprotno.
Bajdenova pobjeda na predsjedničkim izborima u SAD takođe vjerovatno neće pomoći liri, ocjenjuje Blumberg i ukazuje da su trgovci valutama zabrinuti da će pod novom administracijom doći do zahlađenja odnosa SAD i Turske, posebno dok se Ankara suočava s mogućim američkim sankcijama zbog kupovine ruskog raketnog sistema.
