“Bosanski Srbi su bili riješeni da podijele Sarajevo, čemu se Alija Izetbegović najodlučnije usprotivio. Voren Kristofer i Ričard Holbruk su se zapanjili kad su im Franjo Tuđman i Slobodan Milošević saopštili da su riješili problem, gotovo u cjelini Sarajevo je pripalo Federaciji. Momčilo Krajišnik je odlučno odbio sporazum, poslije čega je Milošević predstavnike RS suspendovao iz delegacije.”
Ovo je jedan od mnogobrojnih tekstova o mirovnom procesu i potpisivanju Dejtonskog sporazuma, kojim je okončan rat u Bosni i Hercegovini i stvorena “Dejtonska Bosna”, a objavljen je u knjizi “Smrt Jugoslavije” autora Lore Silber i Alan Litla.
Taj se tekst završava citatom “Zapanjenom Harisu Silajdžiću Milošević je rekao: “Vi zaslužujete Sarajevo, jer ste iskopali tunel i ulazili i izlazili iz njega kao lisice. Ali, vi ste se za njega borili, a one kukavice su vas ubijale sa brda””.
Vjerodostojnost tog citata, odnosno navodnog svjedočenja, jednog od zaista mnogobrojnih, kao što je mnogo i viđenja i tumačenja i tog rata i Dejtonskog sporazuma, teško je utvrditi, ali je nesumnjivo da se i sam sporazum, i dvije decenije od potpisivanja, različito interpretira, kao što su različite i prognoze njegove trajnosti. Koja, uzgred, po mišljenju mnogih u Bosni i Hercegovini, RS ali i međunarodnoj zajednici, praktično i ne postoji, odnosno i sam je Dejton “potopio” sebe, neprimjenjiv je, prevaziđen i nepotreban, zbog čega se već nekoliko godina govori o potrebi njegove dopune ili revizije.
Prilikom posjete Sarajevu početkom ove godine visoka predstavnica EU za spoljnu politiku i bezbjednost Federika Mogerini istakla je da “niko u Evropi trenutno ne razmišlja o promjenama Ustava BiH, tako da o nekom novom Dejtonu nema ni govora”.
Mogerini je tako reagovala na Deklaraciju Hrvatskog sabora o uspostavljanju simetrične federacije u slučaju da se ne postigne konsenzus o stvaranju hrvatske federalne jedinice.
Njena je reakcija bila na tragu njemačko-britanske inicijative iz novembra 2014. kojom Njemačka i Velika Britanija iniciraju novi plan o ubzanju reformi u BiH, što bi toj zemlji otvorilo evropsku perspektivu i nadu da će stvari početi značajnije da se mijenjaju.
Njemački i britanski ministri spoljnih poslova Frank Valter Štajnmajer i Filip Hamond u Berlinu su predstavili plan po kojem bi novoizabrane vlasti u BiH i pismeno preuzele obavezu sprovođenja vlasničkih, socijalnih i pravnih reformi nužnih za članstvo u EU, a kao nagradu odmah bi dobili stupanje na snagu Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju s Unijom SAA, potpisanog još 2008. godine.
Tačku na priču o promjeni Dejtona stavio je, naizgled, i britanski ambasador u Bosni i Hercegovini Edvard Ferguson koji je prije nekoliko dana izjavio da je BiH po Dejtonskom sporazumu zemlja sa dva entiteta i da će “tako i ostati”.
Upitan da li do promjena Dejtona može da dođe “kroz neku akciju izvan BiH”, Ferguson je rekao da se “Ustav može mijenjati samo na ustavan način”, a “ne od strane međunarodne zajednice” i “ne putem nezakonitih referenduma”.
U Republici Srpskoj, naime, najavljuju referendum u narednih šest mjeseci na kojem bi građani pitali da li podržavaju “neustavno i neovlašćeno” nametanje zakona od strane visokog predstavnika međunarodne zajednice, posebno onih u sudu i tužilaštvu, a što je izazvalo oštre reakcije gotovo svih zapadnih centara.
Srpski premijer Aleksandar Vučić tim je povodom izjavio da je saslušao argumente predsjednika RS Milorada Dodika, da je pokušao da mu ukaže na neke svoje stavove, sagledavši problem iz “šireg ugla”, te zaključio da je neophodno da “o svim pitanjima još razmislimo”.
Dodik istovremeno ne osporava evropski put BiH, ističe čak da će podržati i njemačko-britansku inicijativu “ukoliko ona ne zadire u ustavne nadležnosti RS”.
Vlast u Banjaluci, međutim, poziva se na činjenice koje govore da je samo u posljednja tri mjeseca Srpskoj oduzeto 19 različitih nadležnosti, te da se za razliku od RS, u Sarajevu postupci protiv počinilaca ratnih zločina traljavo vode.
O pravnom nasilju nad Dejtonskim sporazumom od strane visokih predstavnika u BiH proteklih godina govorio je nedavno i analitičar iz Vašingtona Obrad Kesić, koji tvrdi da su međunarodni predstavnici “izmijenili taj akt u praksi, nezakonito prebacivali nadležnosti sa entiteta na centralnu vlast, te smjenjivali neposlušne političare”.
S druge strane, podrška promjenama Dejtonskog sporazuma i postojećeg ustavnog uređenja BiH u Federaciji ne jenjava, a politički analitičar iz Sarajeva Almir Terzić smatra da bi reformama trebalo uspostaviti funkcionalniju državu koja će zadovoljiti interese sva tri konstitutivna naroda, nacionalnih manjina, građana BiH.
Istovremeno, stručnjak za spoljnu politiku, manjinska prava i evropski nacionalizam sa Oksforda Brendon Tinsli tvrdi kako većina zapadnih političara smatra da BiH više nije važna, jer je 1995. godine postignut kakav-takav mirovni sporazum, te ukazuje da danas taj sporazum predstavlja čak i regionalni problem, zbog čega je Evropska unija sada dužna da “riješi situaciju koju je sama napravila”.
O potrebi promjena u BiH govori i predsjednik Helsinškog odbora za ljudska prava u RS Branko Todorović, koji, međutim, upozorava da njih ne mogu donijeti oni koji su se u proteklim godinama osvjedočili samo u opstrukcijama reformi, korupciji i kriminalu.
Međunarodna zajednica, prije svega EU, mora da preuzme veću odgovornost za sve ono što se dešava u BiH, jer za to ima i mandat i obavezu, slaže se Todorović s Tinslijem.
“Neprihvatljivo je da se iz relativnog blagostanja u EU, posmatraju vlastodršci u susjedstvu kako krče sve civilizacijske norme i vrednosti i odbijaju da primijene preuzete obaveze i kada su ljudska prava u pitanju. Ne zaboravimo, Evropska konvencija za ljudska prava i osnovne slobode nadređena je Ustavu BiH i trebalo bi da se primjenjuje”, poručuje Todorović.
Opšti okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini, inače, potpisan je prije 20 godina Parizu i tim je sporazumom okončan rat u BiH. Njega su, u prisustvu tadašnjeg državnog sekretara SAD-a Vorena Kristofera, potpisali nekadašnji predsjednici Srbije Slobodan Milošević i Hrvatske Franjo Tuđman, te Alija Izetbegović iz BiH.
Jedan od najosnovnijih principa na kojima je Dejtonski sporazum bio zasnovan bila je podjela BiH po principu 51 odsto teritorije Federaciji BiH i 49 odsto Republici Srpskoj, dok je kao poseban uspostavljen Distrikt Brčko.
Dejtonski sporazum je najveća ovlašćenja dao entitetima i naznačio osnovna ovlašćenja za nivo zajedničkih državnih organa, a potpisnici su se obavezali da međusobne odnose regulišu prema Povelji UN-a, Završnom helsinškom aktu i drugim dokumentima OEBS, kao i na međusobno poštovanje suvereniteta i rješavanje nesporazuma na miroljubiv način.
Sporazum koji je poznat i kao Parisko-dejtonski mirovni sporazum ima ukupno 11 aneksa, koji pokrivaju vojne, političke i civilne aspekte mirovnog dogovora, kao i regionalnu stabilizaciju. Aneks četiri tog sporazuma je i danas Ustav BiH.
Dejtonski sporazum postignut je u vazdušnoj bazi Rajt Peterson kod Dejtona, u američkoj državi Ohajo.
Konferencija je trajala od prvog do 21. novembra 1995. godine. Glavni učesnici su bili Slobodan Milošević, lija Izetbegović i Franjo Tuđman, američki posrednik Ričard Holbruk i general Vesli Klark.
Dejtonski sporazum bio je kulminacija šatl-diplomatije, koju je počeo Holbruk sa svojim timom pod pokroviteljstvom SAD-a, a koja je podrazumijevala posredničku diplomatiju između zaraćenih strana.
Početkom 2008. godine otkriveno je da je originalni primjerak Dejtonskog mirovnog sporazuma izgubljen, pa je, nakon što je Skupština BiH tražila novi primjerak, Francuska poslala ovjerenu kopiju tog dokumenta.
Tokom 19 godina bilo je nekoliko bezuspješnih pokušaja ustavne reforme Dejtonskog sporazuma, a, prema mišljenjima mnogih međunarodnih zvaničnika, ovaj sporazum je odavno prevaziđen, dok u RS čvrsto stoje na stanovištu da se izvorni elementi Dejtonskog sporazuma moraju i dalje primjenjivati.
Hroničari su, inače, zabilježili da su već prvog dana pregovora članovi delegacija Hrvatske i BiH bili ogorčeni jer je samo predsjednik Srbije u vazduhoplovnoj bazi Rajt Paterson u Dejtonu dočekan pozdravom “Welcome president Milošević”.
