Dan kada je poginuo Sava Kovačević: Što to huči Sutjeska u taj pozni sat, mrtav kraj nje ležaše slavni Komandant…

“Drugu Savi Kovačeviću, komandantu III udarne divizije, koji je poginuo junačkom smrću kod Vrbnice jurišajući na čelu svojih boraca na neprijateljske bunkere pri probijanju neprijateljskog obruča daje se naziv narodnog heroja. Slava velikom crnogorskom junaku, drugu Savi Kovačeviću!”, pisalo je u rješenju Vrhovnog štaba Narodnooslobodilačke vojske nakon čuvene bitke na Sutjesci.

Tog 13. juna 1943. godine ime Save Kovačevića je dobilo mitski oreol. Svojom herojskom smrću na Sutjesci ušao u legendu i postao jedan od najomiljenijih likova Narodnooslobodilačke borbe.

Tog kobnog datuma se i čitava Savina porodica borila u partizanima. Zajedno sa Savom poginuli su njegov otac Blagoje, brat Janko i četrnaestogodišnji sinovac Dragan, koji je bio Savin kurir. Savin rođeni brat Nikola je bio poznati revolucionar, a Nikolin sin Mitar takođe je proglašen za narodnog heroja.

Sava se rodio 1905. godine u selu Nudo kod Grahova, u Nikšiću, u zemljoradničkoj porodici koju su svi znali pod nadimkom Mizare.

Djetinjstvo, mladost i veći dio života proveo je u rodnom kraju. Osnovnu školu završio je u susjednom selu Zaslapu. Siromaštvo ga je spriječilo da nastavi školovanje, pa je počeo da se bavi poljoprivredom.

Prije rata radio je u preduzeću Ombla koje se bavilo sječom šuma, potom u rudniku Trepča, da bi na kraju završio u Beogradu u štampariji “Vremena” pa potom i na gradnji Savskog mosta.

Radio je na stvaranju legalne Radničko-seljačke stranke i bio jedan od njenih istaknutih predstavnika u Crnoj Gori. Zbog revolucionarnog rada hapšen je više puta i izvođen pred sud.

Nakon sloma države bio je jedan od ključnih organizatora Trinaestojulskog ustanka u Crnoj Gori.

Već u jesen 1941. godine postao je komandant Nikšićkog partizanskog odreda koji je munjevitom brzinom narastao na deset bataljona i koji se istakao ogromnim uspjesima u borbama sa italijanskim okupatorom, kojem je nanosio velike gubitke.

Tada je počeo da nastaje mit o Savi Kovačeviću, a pobjede nad četnicima Baje Stanišića u Župi nikšićkoj aprila 1942. godine samo su još više tome doprinijele.

Glavne snage 3. udarne divizije tog 13. juna pošle su u opšti napad na lijevoj obali Sutjeske. Divizija je uspjela da potisne neprijatelja, ali ne i da slomi njegov otpor na Košuru, padinama Ozrena, Lastve i Kazana. U najkritičnijem trenutku, Sava je odlučio da novim jurišem izvrši proboj.

S pratećom četom i grupom kurira izbio je u prvi streljački stroj, zapovijedio juriš, i pucajući iz puškomitraljeza, pošao napred. Sava Kovačević je pao je u jurišu, pokošen neprijateljevim rafalima.

Prema nekim mišljenjima, Sava je poginuo u proboju jer se ponašao kao borac, a ne kao komandant divizije. On kao komandant divizije nije smio biti u streljačkom stroju, već u pozadini. Stao je u prvi red i viknuo “Juriš!“, digao se naglo i prvi krenuo.

Kovačević je proglašen narodnim herojem manje od mjesec dana nakon smrti, 6. jula 1943. godine, a odlikovan je i sovjetskim Ordenom Kutuzova. Na mjestu na kome je junački pao na Krekovima iznad Doline heroja postavljeno je spomen-obilježje.

O herojstvu Save Kovačevića ispjevane su brojne pjesme koje su se prenosile i pjevale u svim partizanskim jedinicama širom Jugoslavije, tamo gdje se vodila partizanska borba i čuvala uspomena na njegovu herojsku smrt.

Većina njih se i danas prenosi s generacije na generaciju kao kolektivna svojina cijelog naroda. Jedna od najsnažnijih i najpoznatijih je “Što to huči Sutjeska?”

I epitaf, u stihovima narodne pjesme o slavnom komandantu, uklesan u mermeru, govori o velikoj i krvavoj bici Treće udarne divizije u njenom pokušaju proboja iz obruča:

“Od krajine do mora
zna ga zemlja sva
svud se slavom pročuo
komandant Sava.
Što to huči Sutjeska
krv pliva po njoj
divizija Savina
bije teški boj…”