Deklaracija o ograničenosti uma

Piše: Svetislav Basara, kolumnista CdM-a

Da je u polemici koja se krajem XIX veka vodila između dvaju istoričara, Pantelije Srećkovića – koji će biti tema nekog od sledećih tesktova – i Ilariona Ruvarca, trajno pobedio Ruvarac. Da je preovladala njegova istoriografska metodologija, potonja istorija Srbije – i regiona – zasigurno bi bila mnogo svetlija.

Na naučnom terenu, Ruvarac jeste potukao Panteliju do nogu, ali se na terenu stvarnosti, Ruvarčevom konceptu istorije zasnovane na trezvenosti, dokumentima i faktografiji, dogodio Ćosićev sindrom: pobedio je u ratu, a izgubio u miru.

O detaljima polemike Ruvarac – Srećković biće više reči u tekstu “Filozofija istrorije Pantelije Srećkovića koji strpljivo čeka svoj red. Za potrebe ovog teksta biće dovoljno reći da je srbijanskim poznoromantičarskim (i postpoznoromantičarskim) elitama Pantelijina fantastična istoriocistička ideologija poslužila kao polazišna tačka za donkihotovsku istrajnost u nastojanjima da srećkovićevske (docnije ćosićevske) apstrakcije i fantazije, svim sredstvima, uključujući nasilja, “pretoče” u stvarnost, posredstvom ne manje fantastičnih  papirnatih ekspanzionizama i “svetih prava”, počevši od (u međunarodnom pravu nepostojećeg) “istorijskog prava” na obnovu Dušanovog carstva i “zaokruživanja srpskih zemalja”, preko, u prethodnom tekstu pominjanog, temporalnog i teritorijalnog ekspanzionizma, zaključno sa najnovijim hitom u svetu srpskih ekspanzionizama – lingvističkim ekspanzionizmom. Dakako na naučnoj osnovi.

Dvehiljadedvadeset i druge godine u Tršiću je – gde bi drugde – upriličen “interdisciplinarni” simpozijum na temu “Granice srpskog jezika”, koji je okupio “stručnjake sa srbističkih katedri iz Srbije, Republike Srpske i Crne Gore, kao i predstavnike Instituta za srpski jezik SANU” sa “fokusom na definisanju jezičkog prostora,”na kome je, između ostalog, doneta i “Dekaracija o granicama  srpskog jezika”.

Inicijalna biser – teza simpozijuma bila je da su “srpskom jeziku postavljene AVNOJ-evske granice” i da se “prevazilaženje upravo tih (avnojevskih) granica, ne kao političkih realitija, već kao mentalnih predstava, javlja kao imperativ srpske kulture”.

Sama ideja utvrđivanja granica jezika – duhovnog fenomena transcedentnog prostoru, neuklopivog u katastre i kartografije – učinila mi se koliko drsko besmislenom, toliko montipajtonovski komičnom, dostojnom isključivo kritikičkog osvrta montipajtonovskog tipa.

Mora da su se jezički graničari našli na popriličnim mukama. Ekspanzionistički prostorni planeri imali su (imaju) lakši posao. Tu je stvar kristalno jasna: “gde su srpski grobovi, tu su srpske zemlje. Ali gde su granice jezika? Mrtva usta ne govore. Sa jezikom je teže. Ne znam, rekoh, o čemu se na simpozijumu diskutovalo – nisam se upuštao u “meritume – ali držim da se interdisciplinarnosti radi moralo diskutovati i o teškim, montipajtonovskim temama, poput recimo: šta biva ako se govornik srpskog jezika nađe u Patagoniji? Da li to znači da se srpski jezik obreo u inostranstvu, daleko izvan  granica, ili to znači da su granice srpskog  jezika proširene do Patagonije.

Ili recimo: čija je “zemlja” na kojoj Srbi – starosedeoci u Hrvatskoj govore hrvatskom varijantom – srpska ili hrvatska. Pretpostavimo da jezička pogranična policija nije išla tako daleko. Moglo bi se na nepročitano, pomisliti da su se na simpozijumu granice srpskog jezika  iscrtavale isključivo unutar područja na kome je srpski jezik jedna od varijatni južnoslovenskog štokavskog i da su pomerane iza grancia drugih varijanti. Ali ne! Ako je verovati “Deklaraciji o granicama srpskog jezika”, ispada da se  srpski jezik graniči isključivo sa samim sobom, jer – kako kaže deklaracija – “prema svim naučnim lingvističkim kriterijumima standardnog jezika – (1) genetičkom, (2) strukturnom i (3) komunikativnom – ta imenom četiri različita jezika jesu isti zajednički lingvistički jezik ali “da su strogo lingvistički gledano to samo različite varijante jednoga istoga lingvističkog Vukovog i vukovskog srpskog jezika, sa statusom političkih jezika.

Prevedena sa šibicarskog, buvar – pekišeovskog, pseudonaučnog vernakulara, deklaracija o granicama srpskog jezika, glasi: Srpski jezik na Balkanu nema granca. Na štokavskom području postoji samo srpski jezik, svi  govore srpskim jezikom (samo ga iz niskih  političkih pobuda drugačije zovu) što znači – deklaracija to ne kaže eksplicitno, ali insinuira – da su sve zemlje na kojima se govori srpske zemlje.

Sledeće, 2023, održan je još jedan, ako se tako može reći, još naučniji simpozijum, na kome je trebalo odrediti granice srpske književnosti, na kome je doneta “Deklaracija o granicama srpske književnosti”, u kojoj, između ostalog,  piše, da se: “granice srpske književnosti ne mogu potpuno precizno odrediti, da se podudaraju s granicama mogućnosti interpretacije književne prošlosti i aktuelnog stvaranja u kojoj će se njihov smisao menjati, ali ne i nacionalni predznak.”

Da li će u godinama koje slede – a u duhu Lomparovog “srpskog integralizma” i potrebe za “definisanjem srpskog kulturnog prostora – biti upriličeni i “multidisciplinarni” simpozijumi o granicama srpskog slikarstava i srpske muzike, ostaje da se vidi, ne bi me iznenadilo ako budu upriličeni.

Onako kako ja vidim stvari, deklaracije o granicama srpskog jezika i srpske književnosti zapravo su deklaracije o ograničenosti uma, skučenosti duha i jalovosti mišljenja koje je krenulo stranputicom. I koje je sve skupa – uključujući “sve što je srpsko” – odvelo na stranputicu.

(Mišljenja i stavovi kolumnista nisu nužno stavovi redakcije CdM-a)