Istorija Pantelijine distopije

Piše: Svetislav Basara, kolumnista CdM-a

Najpre sledi priča o tome kako je Pantelija izgubio u istoriografskom ratu, potom priča kako je Pantelijina istoriografija pobedila u miru.

Da bi dokazao važnost dokumentarne građe, Ruvarac je u jednoj od mnoštva polemika koje je vodio sa Pantelijom – u kojima je Srećković potezao argumente tipa “nisam ja kriv što mi je deda prolio krv za oslobođenje ’Šumadije’ i što mi roditelji nisu prebegli u Austriju, da se rodim u podkriliju Fruške Gore – javnosti  podastro krštenicu pronađenu u nekoj arhivi koja je nedvosmisleno  dokazivala da je najveću srpski istoričar – i jedan od najvećih Srba svih vremema – Pantelija Srećković, u stvari Bugarin.

Pantelijina zvezda je prekonoć potamnela. Sve je naoko ostalo isto, ali više ništa nije bilo isto. Nedugo posle smrti, Panteliju je prekrio zaborav. U “kolektivnom pamćenju” spomen na Srećkovića održava još samo po njemu nazvana blatnjava uličica na dalekoj periferiji Beograda, neuglednija i zabačenija od ulice knjaževskog berberbaše, Nićifora Ninkovića, oca srpske komfabulativne memoaristike.

Srećkovićeva, međutim istoriorgrafija nastavila je pobedosni pohod u propast.

Kao što smo pomenuli u prethodnom tekstu: pišući groteskno falsifikovanu povest prošlosti Srbije, Panta Srećković je napisao vrlo egzaktnu istoriju njene budućnosti. Savremena Srbija je ostvarenje istorijske distopije Pantelije  Srećkovića. Pantelijina istoriografska “metodologija” makijavelizma, megalomanije, voluntarizma i ekspanzionzima, vrlo brzo je – u toku samo jedne generacije – opšteprihvaćena, dogmatizovana i ustoličena kao dominatni kulturni model i državna politika i to je – sa diskontinuitetom u periodu između 1945 – 1965, koji je provela u hibernaciji -ostala do dana današnjeg.

Zašto sam napisao “diskontinuitet u periodu 1945 – 1965”, a ne 1945 – 1991. Zato što je – prema svedočenju istoričarke Latinke Perović – Dobrica Ćosić upravo te godine “ispod žita” pokrenuo proces repantelizacije, mitomanizacije  i megalomanizacije Srbije usiljenim maršem kroz nacionalne institucije i strpljivim “radom na terenu”.

Valja naglasiti da Pantelijina “Istorija srpskoga naroda” nije bila samo “naučni rad” nego i zvanični udžbenik na Katedri za istoriju na beogradskom Liceju, kasnije Velikoj školi, današnjem Univerzitetu na kome i poduboko u XXI veku – studentskoj pobunjenosti uprkos -preovladavaju ideje proizašle iz Srećkovićeve pansrpske istoriozofije.

Generacije i generacije Pantelijinih sudenata, velikoškolaca potom su kao učitelji i nastavnici generacijama i generacijama učenika usađivali u glave deluzije srpske veličine, drevnosti, svemoći, junaštva, superiornosti i bogomdanosti sa jedne i – kontradiktorno, ali efikasno – resantimane osujećenosti, samosažaljenja, podvrgnostiti istorijskim nepravdama i mnogostradalnosti sa druge strane.

Nacionalnosti su svugde konstrukti, s napomenom da nacionalne svesti velikih naroda izranjaju iz sublimiranog istorijskog iskustva, dočim je nacionalna svest Srba – koju savremeni istoričari Srećkovićevske provenijencije (nehotično) ispravo zovu “istoriografska svest” – izronila iz Pantine kupusare i udžbenika istorije krcatih mahnitim lagarijama, neveštim falsifikatima, osionim prozivoljnostima i razobručenim fantazranjima.

Sada na istorijsku scenu stupa neurologija. (Možda uskoro zatreba i psihijatrija.) Ovako kaže neurologija: Kada se određene matrice mišljenja i ponašanja uslovljenog takvim matricama ponavljaju tokom dužeg vremena – pogotovo ako se drugačija mišljenja označe kao “izdajnička” – mirror neuroni koji “podstiču imitaciju i usklađivanje sa ponašanjem drugih”, postepeno apsorbuju ta mišljenja, somatizuju ih i psihološke procese isprepletu sa fiziološkim.  Ni jedan neurolog to neće javno reći – mada mnogi tako misle, jedan mi je, uostalom, to i otkrio – ali ja kao autor fikcionalnih dela sebi mogu  priuštiti da kažem, da je najmanje 90 odsto srpske populacije već više od sto godina biološki uslovljeno da sledi iste destruktivne politike i da ponavlja iste greške.

Napori plejade briljantnih istoričara i intelektualaca Ruvarca, Stojana Novakovića, Milutina (Ilije) Garašanina, Čedomilja Mijatovića, Milana Piroćanca, u devetnaestom, a u dvadesetom (i dvadeset prvom) Latinke Perović, Olivere Milosavljevć, Dubravke Stojanović i Nikole Samardžića, na poslu demitologizacije i defolklorizacije srpske istorije kao osnovng  preduslova  za izlazak iz ćorsokaka ciklične istorije, nisu urodili plodom.

Napori Zorana Đinđića da srpsko društvo izvuče iz negativne istorijske spirale postupnom promenom (geo)političke orijentacije, završili su Đinđićevim javnim streljanjem. Tako se istorija Pantelijine distopije – koja je sve, uključujući dijalektiku, postavila naglavačke – koja se jednom dogodila kao lakrdija i farsa, ponovila kao tragedija.

Godine 2021. u izdanju izdavača zagonetnog imena “Mirdin”, izašlo je reprint izdanje “Istorija srpskog naroda” Pantelije Slavkovog Srećkovića. Urednik (ili priređivač) je priložio uvodnu belešku: “Istorija srpskoga naroda Pantelije Srećkovića” jeste delo iz koga današnji čitaoci, a pogotovo mladi Srbi, i danas treba da se uče rodoljubivim traganjima u istoriji svoga naroda. To jeste i delo u kome se otvaraju neke nejasne teme iz srpske istorije, duboko usađene u narodnu tradiciju i epsku poeziju, čije je izbegavanje od strane istoričara navodnog „kritičkog istorijskog pristupa“ nanelo ogromnu štetu srpskoj istorijskoj nauci.”

(Mišljenja i stavovi kolumnista nisu nužno stavovi redakcije CdM-a)