O procesu prelaska na islam Mrkojevića kod Bara u 17. stoljeću

(ILI O VJERSKOJ STRUKTURI MRKOJEVIĆA U XVII STOLJEĆU NA OSNOVU DVA IZVJEŠTAJA BARSKIH NADBISKUPA ANDRIJE ZMAJEVIĆA (1671) I MARKA III GIORGE 1697)

Piše: Mr Novak ADŽIĆ, pravnik i istoričar, doktorand istorijskih nauka

Barski nadbiskup, istoričar i pisac, doktor teologije i filozofije Andrija Zmajević 1) u prvom izvještaju o Barskoj nadbiskupiji, podnesenom Svetoj Kongregaciji za širenje vjere 3. novemebra 1671. godine, piše o Mrkojevićima i njihovoj ondašnjoj vjerskoj pripadnosti, navodeći da je u Mrkojevićima lično boravio, u službenoj vizitaciji, i time se on neposredno upoznao sa tadašnjom situacijom u istome plemenu. Zmajević tvrdi da su tada svi Mrkojevići, dakle, homogeno i u cjelini, bez izuzetka, bili u vjerskom smislu pravoslavci (kako on kaže „šizmatici“), to jeste, da su bili svi pravoslavni hrišćani, što upućuje, ako slijedimo tvrdnje iz njegovog izvještaja, (koji je primarni i prvorazredni istorijski izvor), na zaključak da islamizacija Mrkojevića, odnosno, njihov prelazak na islam, tada nije bio u zamahu, odnosno, da nije bio ni otpočeo taj proces.

Međutim, neki drugi istorijski izvori i istoriografska literatura problematizuju u određenom smislu te tvrdnje, i oni govore da je, ipak, proces islamizacije u Mrkojevićima otpočeo, u izvjesnom smislu, znatno ranije, da se odvijao decenijama unazad, i to od kraja XVI i početkom XVII vijeka, ali da je posebno inteziviran u potonje tri decenije XVII stoljeća, te da je značajno ubrzan tokom Morejskog rata (1684-1699) i nakon njega. Tada je taj proces bio prioritetno, ali, naravno, ne i sasvim, završen.

Mrkojevići (Mrkovići) su se, konačno islamizovali u XVIII vijeku 2) , što konstatuje i akademik prof. dr Pavle Mijović. Riječ je, u konkretnoj istoriografskoj naraciji i eksplikaciji, o ubjedljivoj većini ondašnjih stanovnika Mrkojevića, to jest, onih koji su, u tom vremenskom

______________

1) Mr Savo Marković iznosi sljedeće podatke o biografiji dr Andrije Zmajevića, barskog nadbiskupa, koji je u svom izvještaju Sv. Kongregaciji za širenje vjere u Rimu podnio prvi izvještaj 1671., u kojemu, između ostalog, on kratko govori o Mrkojevićima i vizitaciji učinjenoj njima. Naime, tada u zvanju magistra naučni istraživač Savo Marković o njemu piše: „Andrija Zmajević, rođen 1624, školovao se u Rimu, gdje je promovisan za doktora teologije i filozofije. Godine 1656, postao je peraški sveštenik i opat samostana sv. Đorđa na ostrvu. Mada je i ranije po njenom nalogu pratio prilike na svom području, 1660., dobija u Rimu nova zaduženja od Kongregacije-da ispita mogućnost misionarskog rada u krajevima pod turskom vlašću. Godine 1664. postaje apostolski vikar budvanske biskupije i povjerenik sv. Stolice, a 23. februara 1671. barski nadbiskup i primas Srbije. Kao nadbiskup, stolovao je u Paštrovićima. U crkvi sv. Tekle u Spiču održao je 10. decembra 1674. dijecezanski sinod na narodnom jeziku, a akti sinoda su napisani istim, da bi ih budvanski vikar Bernard preveo za Illyricum Sacrum. Umro je 7. septembra 1694; sahranjen je u Perastu, u maloj kapeli Gospe od Rozarija, koju je podigao 1678. sebi za mauzolej. Napisao je više djela: „Crkveni ljetopis“ (980 strana); „Svađa Lazarević kćeri, Brankovice i Miloševice“ (pjesma u dijalogu, 1190 stihova); „Peraški boj 1654. godine, spjev“; „Tripu Škuri“ (sačjiva pjesma); „Pjesma od pakla“. Negovi prvi radovi su: „Zbirka narodnih pjesama“ i „Prepisi duborvačkih pjesama (1940-44)“. Pisao je latinicom i ćirilicom. On i Tripo Kokolja (1661-1713) crtali su minijature u Crkvenom ljetopisu“.
(Savo Marković, „Prvi izvještaj Andrije Zmajevića o Barskoj Nadbiskupiji Sv. Kongregaciji za širenje vjere: godina 1671“, „Istorijski zapisi“, Podgorica, 1998, godina izlaska LXXI, broj 1-2, str. 209-210).

2)Dr Pavle Mijović, „Virpazar, Bar i Ulcinj“, (monografija), Beograd, 1974, str. 47.

periodu, prešli na islam, s napomenom da je jedan domicilni dio njih ostao da pripada hrišćanskoj religiji- pravoslavnoj, a znatno manjim dijelom i katoličkoj konfesiji.

Barski nadbiskup Andrija Zmajević (na položaju nadbiskupa barskog bio je od 1671. do 1694. godine), u tome izvještaju piše o Mrkojevićima sljedeće: „Sedmi dan vizitacije bio sam u Mrkojevićima, narod podijeljen po selima, a prostiru se od Bara do Ulcinja, zauzimajući dobar dio Nadbiskupije. Svi su šizmatici, imaju svoje crkve i popove potčinjene gore pomenutom episkopu na Cetinju, od koji su mi se neki pokazali vrlo ljubaznim i učinili mi svaku moguću čast. Dao sam im nekoliko krunica i medaljona koji su mi tražili, što im je bilo vrlo drago, pa iako žive pod upravom istog Vladike, ili Episkopa, ništa manje između njih i naših nije dobre saglasnosti“ 3) . U to vrijeme episkop na Cetinju bio je vladika, mitropolit Crnogorski (faktički samostalne Crnogorske pravoslavne crkve, Crnogorske mitropolije…), Ruvim III Boljević iz Crmnice (iz sela Boljevići. On je pripadao crmničkom bratstvu Plamenac-Vuleković).

Prema nadbiskupu dr Andriji Zmajeviću, Mrkojevići su 1671. godine, za koje on kaže da su „svi šizmatici“, što znači da su tada bili svi pravoslavci- bili u pogledu vjerske jurisdikcije podređeni cetinjskom i crnogorskom mitropolitu-vladici, odnosno, nalazili su se, makar kanonički, formalno, (drugo je pitanje koliko je to bilo faktički, realno, bilo moguće, izvodljivo u praksi), pod njegovom religijskom upravom (crkvenom jurisdikcijom).

Proces prelaska Mrkojevića na Islam, u velikoj mjeri je, ali ne i potpuno, izvršen u vrijeme trajanja i nakon okončanja Morejskog rata (1684-1699). O tome svjedoči i izvještaj barskog nadbiskupa Marka III Giorga (Jorga, Djorga, Đorga) 4), o stanju Barske nadbiskupije 1697. godine, kojeg je on napisao i dostavio Kongregaciji za propagandu vjere u Rimu, a koji je, prvi u našoj istorigrafiji, istražio i integralno objavio, u prevodu barskog nadbiskupa Petra Perkolića, 1994. godine istoričar prof. dr Šerbo Rastoder. Taj izvještaj je i od ranije bio poznat istorijskoj nauci, ali je isti samo fragmentarno, korišćen i komentarisan od strane brojnih autora, no, integralno ga je, po prvi put u istorijskoj nauci, na ovim prostorima, istražio, priredio i učinio dostupnim savremenim istraživačima i javnosti, istoričar dr Šerbo Rastoder, redovni član CANU, DANU i BANU.

Radi napomene, zbog onoga što slijedi u daljem diskursu, Marko III Đorga (Giorga, Jorga, Djorga), bio je barski nadbiskup od 1696. do 1700. godine. Na taj položaj došao je dvije godine nakon smrti nadbiskupa Andrije Zmajevića (1694).

______________

3)Mr Savo Marković, „Prvi izvještaj Andrije Zmajevića o Barskoj Nadbiskupiji Sv. Kongregaciji za širenje vjere: godina 1671“, „Istorijski zapisi“, Podgorica, 1998, godina izlaska LXXI, broj 1-2, str. 217.”

Savo Marković, pravni istoričar iz Bara, je potom doktorirao i veoma značajni je naučni istraživač i stvaralac u oblasti pravne i istorijske nauke.

Vidi o tome i: Mahmut Metanović, „Mrkovići-istorijski razvoj“ (diplomski rad u rukopisu), Nikšić, 2001, str. 37.

4)O barskom nadbiskupu Marku III Đorgi biografske podatke objavio je prof. dr Šerbo Rastoder. On o njemu piše: „Marko III Giorga (Jorga, Djorga) bio je 43, po redu barski nadbiskup. Porijeklom je bio iz Brca (Spič), a prije nego što ga je papa Inoćentije XII (1691-1700) postavio za nadbiskupa, bio je župnik Bara. Zavladičio ga je 16. oktobra 1696. kotorski biskup Marin Drago i od tog datuma do 1700. godine Giorga obavlja dužnost nadbiskupa barske nadbiskupije. Sredinom 1797. godine, Giorga je dostavio Kongregaciji opširan izvještaj o stanju na području barske dijaceze, koji je, kako sam navodi, sastavio ličnim saznanjem stečenim na osnovu uvida u postojeću dokumentaciju („iz starih karata-dalle antiche carte“). Izvještaj je pisan kurzivom na italijanskom jeziku i u originalu ima 7 strana. Čuva se u arhivu Vatikana, Congregazio De Propagande Fide, Scritture originali riferite nelle Congregazioni generali, Anno 1697, vol. 528, nro 18 (15. VI, 1697), p. p., 307-313 (Le notitie dello stato della Chiesa d’ Antivari)“.

(Prof. dr Šerbo Rastoder, „Izvještaj Marka Giorga o Barskoj nadbiskupiji 1697“, „Istorijski zapisi“, Istorijski institut Republike Crne Gore, godina XLVII, br. 1‚-2, Podgorica, 1994, str. 155).

Barski nadbiskup Marko III Giorga (Đorga), u navedenom izvještaju, od 15. juna 1697. godine, o Mrkojevićima piše: „S istočne strane grada Bara na udaljenosti od dvije milje postoji opština zvana Mrkojevići (Marcouichi), koja se prostire u dužini više od 15 milja prema Skadru i broji preko 1300 duše jednog i drugog pola. Ovi stanovnici su uvijek bili od davnine srpskog obreda (ab antiquo sempre furono di rito Seruiano). Sada su pak većinom Turci i među njima se ne nalazi nijedan naš katolik. Posluživani su samo od dva srpska sveštenika veoma nepoučena (ingnorantissimi)“. 5)

Ova dva kratka opisa Mrkojevića, data od strane barskih nadbiskupa Andrije Zmajevića (iz 1671) i Marka III Giorga (Đorđa) iz 1697. godine, zaslužuju, kraću, komparativnu analizu i intepretaciju, u skladu sa istorijskim činjenicama, koje su fundament istorijskog znanja i pokušaja razumijevanja prošlosti.

Prvo, ako uporedimo što o Mrkojevićima piše barski nadbiskup Andrija Zmajević, u citiranom izvještaju iz 1671. godine, sa izvještajem njegovog nasljednika, na nadbiskupskom tronu- Marka III Đorge, iz 1697. godine (u pitanju je vremenski raspon između dva izvještaja u trajanju od malo više od 26 godina), jasno uočavamo da se u tome periodu proces islamizacije Mrkojevića ubrzano odvijao i da je tada, u dominantnom smislu, došlo do velike promjene u vjerskoj strukturi stanovnika plemena Mrkojevići (koji su i tada bili pod vlašću Osmanskog carstva). Takođe, uporednom analizom, možemo zaključiti, s oprezom i sumnjom u određenom smislu, da su Mrkojevići, kako piše nadbiskup barski Andrija Zmajević- 1671. godine- odnosno, kako on saopštava, svi stanovnici Mrkojevića bili pravoslavci (šizmatici), što će reći, na osnovu njegovog izvještaja, da tada nije bilo u Mrkojevićima pripadnika Islama (odnosno, muslimana- što je, po nama, diskutabilno i podložno kritičkoj problematizaciji). Prema izvještaju barskog nadbiskupa Marka III Đorge iz 1697. godine, većina stanovnika Mrkojevića bili su pripadnici Islama (odnosno, muslimani). To prilično jasno govori da je, u tome razdoblju, došlo do većinskog prelaza, u religijskom smislu, stanovnika Mrkojevića sa pravoslavnog dijela hrišćanske religije na islamsku vjeru-religiju.

Drugo, u prvom izvještaju nadbiskupa Andrije Zmajevića iz 1671. godine, nigdje se ne pominje postojanje katolika među stanovnicima Mrkojevića, dok njegov nasljednik na tronu barskog nadbiskupa Marko III Đorga izričito tvrdi da 1697. u Mrkojevićima ne živi ni jedan stanovnik katoličke vjeroispovijesti.

Treće, nadbiskup Andrija Zmajević, u izvještaju iz 1671. godine, nigdje ne pominje Turke kao žitelje u Mrkojevićima, kako u smislu etničke pripadnosti ili u vjerskom smislu, niti navodi da tada u Mrkojevićima žive pripadnici muslimanske, odnosno, islamske vjere, dok, malo manje od tri decenije nakon toga, 1697. godine nadbiskup Marko III Đorga, konstatuje da su većina stanovnika Mrkojevića- Turci. Međutim, neophodno je reći da Marko III Đorga, mi smo takvog mišljenja, (naravno, podložnog legitimnoj i argumentovanoj naučnoj diskusiji, problematizaciji i osporavanju), pod Turcima u Mrkojevićima, za koje tvrdi da su isti većina tamošnjeg stanovništva, ne podrazumijeva Turke u etničkom, narodnonosnom smislu, već da on poistovjećuje vjersku, s jedne strane, i etničku i državnu pripadnost, s druge strane, odnosno, da on pod Turcima smatra ne etničke Turke u Mrkojevićima, već da su Mrkojevići tada bili većinsko muslimansko stanovništvo u vjerskom smislu, odnosno, da su oni tada dominantno bili pripadnici Islama (islamske religije, muslimani). Smatramo da nadbiskup Marko III Đorga, većinsko, ondašnje, stanovništvo Mrkojevića 1697. godine, naziva Turcima i to ne samo zbog činjenice da su oni stvarno bili etnički Turci (jer to nijesu bili), već zato što su oni pripadali

___________

5)Prof. dr Šerbo Rastoder, „Izvještaj Marka Giorga o Barskoj nadbiskupiji 1697“, „Istorijski zapisi“, Istorijski institut Crne Gore, godina XLVII, br. 1‚-2, Podgorica, 1994, str. 165.

islamskoj vjeri (bili su muslimani), kao i zato što su tada Mrkojevići pripadali, u državnom, teritorijalno-administativnom i drugom smislu, Osmanskom Carstvu (u kome je državna religija bila Islam), odnosno, oni su tada bili podanici turske države, a ne da su u etničkom smislu bili većinski Turci, niti, u manjem opsegu Srbi, zbog toga što su ispovijedali pravoslavnu konfesiju, jer etnički, primarno, nijesu bili ni jedno ni drugo.

I četvrto, iz izvještaja Marka III Đorge, jasno proizilazi da je 1697. godine većinsko stanovništvo u Mrkojevićima pripadalo islamskoj vjeri, ali da je bio u Mrkojevićima i značajan broj pripadnika pravoslavne vjeroispovijesti, koju Marko III Đorga identifikuje sa „srpskim obredom“. Prema našem mišljenju, tvrdnja Marka III Đorge da su Mrkojevići „od davnina srpskog obreda“, ne znači da su oni bili ili jesu etnički Srbi, već da su bili pripadnici pravoslavne vjere, koja se često terminološki miješala i poistovjećivala sa „srpskim obredom“, što je, po nama, vjerska, religijska, a ne etnička i nacionalna komponenta i odrednica. Takođe, u tom izvještaju Marko Đorga navodi da pripadnike pravoslavne vjere podučavaju vjeri „dva srpska sveštenika…“, pod čim, mislimo, on podrazumijeva, ne njihovu etničku pripadnost, već vršenje vjerske službe od strane dva pravoslavna sveštenika, odnosno, popa, koji su u Mrkojevićima bili tada nadležni za vjerske potrebe i obrede njihovih stanovnika, pripadnika pravoslavne vjeroispovijesti, kao dijela hrišćanske religije.

Da sumiramo, prema našim saznanjima, tadašnji stanovnici Mrkojevića, u poznom XVII vijeku, pripadnici obije monoteističke religije (Islama i Hrišćanstva, odnosno, njegovog jednog dijela pravoslavlja), do 1697. godine, (a tada je još uvijek trajao Morejski rat između Osmanskog Carstva i Mletačke Republike), nijesu bili ni Turci, ni Srbi, u etničkom smislu govorimo, već je ubjedljiva većina njih bila dominantno slovenske (dukljansko-zetske) i jednim dijelom ilirske i romanske etnogeneze.

Ali, i pored navedenog, takođe, je objektivna i naučno provjerena (i u saznajnom procesu dalje provjerljiva), činjenica, utvrđena na osnovu, do sada poznatih i dostupnih, primarnih i prvorazrednih istorijskih izvora, da je u periodu od 1671. do 1697. godine, došlo do pojačane islamizacije Mrkojevića 6), odnosno, da je završetkom Morejskom rata (1699) i neposredno nakon njega, došlo do većinskog prijema Islama od strane stanovnika Mrkojevića (podvlasnih Osmanskom carstvu), premda je taj istorijski proces trajao, potom, dakako, u znatno manjem opsegu, i do sredine narednog, XVIII stoljeća, kada je i definitivno završen.

______________

6)Vidi o tome i Mahmut Metanović, „Mrkojevići-istorijski razvoj“ (diplomski rad), Filozofski fakultet Univerziteta Crne Gore, studijski program za istoriju, Nikšić, 2001, str. 38. Istoričar M. Metanović iz Bara, inače Mrkojević, iz Gorane, je navedeni diplomski rad odbranio pod mentorstvom istoričara prof. dr Miomira Dašića, akademika CANU.