Proroci i Sveštenici

Dobro jutro! Odnos između religije i demokratije je oduvijek kompleksan, baš kao i odnos između vjerskih zajednica i vlasti. Crkve ponekad služe kao stubovi autoritarne stabilnosti, a ponekad postaju njihovi najglasniji protivnici. Crna Gora je zanimljiv primjer u tom pogledu, istovremeno slična i različita od drugih istorijskih slučajeva savezništva i sukoba između oltara i vlasti. Evo jednog kratkog pokušaja teorijskog teksta, koji naglas razmišlja o tome zašto neke vjerske zajednice podržavaju režime, dok druge podstiču ljude da im se suprotstave.

Maks Veber u Sociologiji religije suprotstavlja ulogu proroka ulozi sveštenika u religijama. Sveštenike je opisao kao ličnosti koje proizlaze iz postojećih društvenih struktura i održavaju ih, čuvajući religijski poredak i tradiciju, dok proroci nastaju izvan tih struktura, osporavaju ih, nudeći radikalnu promjenu uz pomoć lične harizme. Njegova teorija suprotstavlja konzervativnu, institucionalnu ulogu sveštenika progresivnoj i transformativnoj ulozi proroka.

Ako ovu razliku izdignemo na nivo institucija, nailazomo na analogiju. Crkve i druge religijske zajednice, koje su duboko integrisane u postojeće državne strukture i nacionalne ideje, održavaju iste, čuvajući poredak i tradiciju. One koje su spolja, koje su marginalizovane i diskriminisane od strane režima, a često su vođene harizmatičnim liderima, igraju subverzivnu ulogu kao stubovi opozicionih pokreta i gibanja.

Ovo nije vrednosno određenje, nekad je dobro čuvati poredak i tradiciju, ako su taj poredak i ta tradicija demokratske i pravedne. Revolucija i destabilizacija nisu univerzalne vrijednosti.

Neke od vjerskih zajednica nakon smjene autoritarnog režima, u kojoj su učestvovale, preuzimaju dominaciju nad političkim životom i uspostavljanju novog autoritarnog režima, čim u njemu steknu povoljan ili dominantan položaj. Primjer za to su Iran i Burma (Mijanmar). U Iranu su vjerske strukture preuzele vlast, i autoritarni režim Pahlavija zamjenili bogougodnim autoritarnim režimom Homeinija. U Burmi su budistički monasi dali impuls rušenju hunte, da bi na kraju inspirisali genocid nad manjinama.

Neke su zajednice, poput katoličke crkve u Poljskoj i djelovima Latinske Amerike, ili budista u Tibetu, godinama bili stubovi nosioci demokratskog opozicionog pokreta.

Neki od teoretičara smatraju da postoje dvije dimenzije koje treba da se poklope da bi vjerska zajednica odabrala proročki ili sveštenički put. Jedna dimenzija je nivo inkorporiranosti u postojeći režim, a druga je nešto što teoretičari religije zovu politička teologija. Ako je nivo inkorporiranosti u režim mali, i ako je politička ideologija oslobađajuća, onda religija ima demokratsku i emancipacionu ulogu.

Slučaj arhiepiskopa Oskara Romera i njegove liberacione ideologije je naročito interesantan u ovom smislu.

SPC je poseban slučaj, i ne uklapa se potpuno u ove teorije. Ona je duboko inkorporirana u režim u Srbiji, i njena politička teologija je nativistička i etnonacionalistička, i zato tamo ima amortizacionu funkciju. Za sekularni i građanski crnogorski politički sistem, ona je kao takva bila mina u njegovim temeljima.

U Crnoj Gori je SPC, koja je s vremena na vrijeme bila povlašćena i diskriminisana od DPS vlasti, učestvovala u promjenama 2020. godine, da bi onda, nakon vakuuma DPS-a, postala najmoćnija politička struktura u zemlji. Sa ove distance, kada je i unutar same SPC, ali i unutar Tridesetoavgustovskog pokreta, došlo do fragmentacije političke moći, možemo reći da je iranski scenario izbjegnut, ali je isto tako Srpska pravoslavna crkva postala sveprožimajuća sila unutar novog društvenog poretka u Crnoj Gori.

Postsekularizam i deprivatizacija religije su sa trodecenijskim zakašnjenjem stigli i u Crnu Goru. Civilno društvo burno reaguje, zato što su se neke njegove sekularne dogme, ponovo počele preispitivati. Iako SPC nije uspjela da zadominira političkim životom, uspjela je da se uvuče i prožme sve pore društvenog života. I tu je njihova najveća pobjeda.

Tradicionalizam i konzervativizam, koji inherentno imaju univerzalne ambicije, gube bitku sa provincijalnim fragmentarnim nacionalizmom i tribalizmom.

SPC, koja institucionalno jeretički propovjeda etnofiletizam i slijepo služi anahronoj srpskog velikodržavnoj zabludi, ne haje mnogo za ovu pobjedu koju su u Crnoj Gori izvojevali, i kao da ne shvata njenu vrijednost. Zato se vrlo lako može desiti da svoju pobjedu pretvore u poraz. I vrlo vjerovanto hoće, brišući svojim isključivim etno-nacionalizmom mogućnost za nešto što Alfred Stepan zove dvojnim tolerancijama.