Deset godina nakon referenduma o izlasku iz Evropske unije, Njemačka i Velika Britanija ponovo se zbližavaju. Odlazak premijera Kira Starmera i dolazak Endija Barnama mogli bi da pokažu koliko je taj kurs stabilan, piše Dojče vele.
Njegov odlazak nazirao se već sedmicama: premijer Velike Britanije Kir Starmer najavio je ostavku nakon ogromnog pritiska iz njegove Laburističke stranke. On za sada ostaje na funkciji, ali njegov nasljednik već je na vidiku. Sva je prilika da će dužnost prvog čovjeka britanske vlade preuzeti Endi Barnam, bivši gradonačelnik Velikog Mančestera i jedna od najpopularnijih ličnosti stranke.
U Berlinu, čini se, postoji osjećaj žaljenja zbog Starmerovog odlaska. „Savezna vlada uvijek je pronalazila pouzdanog i bliskog partnera u Kiru Starmeru kada je riječ o pitanjima spoljne politike, a posebno onima koja se tiču Ukrajine“, rekao je portparol vlade Štefan Kornelijus u ponedjeljak (22. juna). Njemački političari takođe se sjećaju da je, nakon Bregzita, Starmer ulagao napore da obnovi veze sa Evropskom unijom – a posebno sa Njemačkom.
Prošlo je deset godina od referenduma o izlasku Velike Britanije iz EU. A kada su dan nakon referenduma, 24. juna 2016, objavljeni rezultati, širom Evropske unije, a posebno u Njemačkoj, uslijedio je talas nevjerice. Gotovo 52 odsto birača glasalo je za izlazak iz Evropske unije, a 48 odsto bilo je protiv. Tadašnji njemački ministar spoljnih poslova, a danas savezni predsjednik Frank-Valter Štajnmajer, ocijenio je da je to „katastrofa“. Tadašnja kancelarka Angela Merkel rekla je da je to „težak udarac za Evropu“.
Samo je manjina u Njemačkoj očekivala takav ishod. Većini političara i novinara činila se nezamislivom ideja da neka država dobrovoljno napusti Evropsku uniju i time se odrekne prednosti zajedničkog tržišta. Posebno je u Njemačkoj bila potcijenjena britanska kampanja za „vraćanje kontrole“, koju je predvodio konzervativni političar Boris Džonson.
Zagovornici Bregzita željeli su da vrate kontrolu i nad imigracijom. Zbog toga je rezultat referenduma imao i svojevrsnu „njemačku dimenziju“. Politika otvorenih granica kancelarke Merkel od septembra 2015. značila je da su naturalizovani imigranti automatski sticali i pravo da se nastane u Velikoj Britaniji.
„Migraciona politika bila je jedan od ključnih faktora koji su uticali na odluku o Bregzitu“, kaže Kristof Friker sa Univerziteta u Bristolu, koji je objavio brojne radove o Bregzitu. On pritom ističe i „ironiju da su nakon Bregzita useljeničke brojke ponovo znatno porasle, samo što se više ne radi o građanima država članica Evropske unije“.
Njemačko-britanska trgovina osjetno opala
Nakon višegodišnjih pregovora, Velika Britanija zvanično je napustila Evropsku uniju 31. januara 2020. Konačno „razdvajanje“ od jedinstvenog tržišta i carinske unije dovršeno je tek 1. januara 2021.
Promjena je posebno uočljiva u trgovinskoj razmjeni Njemačke i Britanije. Prema podacima Njemačke industrijske i trgovinske komore, trgovina je nakon Bregzita značajno opala. Dok je Ujedinjeno Kraljevstvo 2016. bilo peti najvažniji trgovinski partner Njemačke, danas se nalazi tek na devetom mjestu.
Pritom, kako ocjenjuje Kristof Friker, Njemačka nije izgubila samo snažnog trgovinskog partnera: „Ono što je izgubljeno jeste snažan partner kada je riječ o odbrani. Upravo je to sada oblast u kojoj saradnja ponovo započinje. Osim toga, izgubljeni su i prijatelji. Postojala je veoma bliska međuljudska i civilno-društvena povezanost. Danas je ona slabija i teže ju je održavati.“
Friker dodaje da je među mladima u Njemačkoj Velika Britanija u međuvremenu „nestala s radara“.
Nova saradnja u oblasti odbrane
U međuvremenu je proces ponovnog približavanja već duže u toku. Njemačko-britanska trgovina regulisana je Sporazumom o trgovini i saradnji između Evropske unije i Ujedinjenog Kraljevstva – što znači da je u nadležnosti Brisela, a ne vlade pojedine države članice EU.
Ipak, dvije zemlje ponovo su se približile i na bilateralnom nivou, prije svega kroz dva sporazuma čija je suština odbrambeno partnerstvo. Proces je započeo Sporazumom Triniti haus, potpisanim u oktobru 2024, kojim je pojačana saradnja u oblasti odbrane. Saradnja je dodatno proširena u julu 2025. Kensingtonskim sporazumom – ugovorom o prijateljstvu usmjerenim na opšte produbljivanje britansko-njemačkih odnosa.
Važan trenutak za bilateralne odnose nakon Bregzita bila je i trodnevna državna posjeta kralja Čarlsa III Berlinu i Hamburgu u maju 2023. Tokom posjete, Čarls je održao i prvi govor nekog britanskog monarha u njemačkom Bundestagu, djelimično na njemačkom jeziku.
Merc i Starmer – dva pragmatičara političkog centra
Na čelu vlada u Londonu i Berlinu do sada su bila dvojica političara iz različitih političkih porodica: Kir Starmer iz socijaldemokratske Laburističke stranke i Fridrih Merc iz konzervativne CDU.
Uprkos tome, povezuje ih mnogo toga, ukazuje Lin Zele iz Njemačkog društva za spoljnu politiku: „Starmer je, baš kao i Merc, pragmatičar. Obojicu povezuje snažna podrška Ukrajini“, kaže Zele za DW. „Merc je takođe snažno oblikovan anglosaksonskim političkim okruženjem. Pažljivo je pratio Bregzit i sigurno je da želi i politički tješnju povezanost Velike Britanije s Evropskom unijom.“
Starmer, međutim, ubrzo odlazi u istoriju. Očekuje se, doduše, da će prisustvovati sastanku takozvane grupe E5 (Njemačka, Francuska, Velika Britanija, Italija i Poljska) u srijedu u Berlinu u vezi s podrškom Ukrajini.
Od njegovog vjerovatnog nasljednika, Endija Barnama, ne očekuje se nikakva promjena politike u vezi s približavanjem EU. Barnam se smatra čvrstom pristalicom proevropske politike. On je u prošlosti više puta kritikovao Bregzit.
Tokom svog dugog mandata na mjestu gradonačelnika Velikog Mančestera, on je takođe zagovarao britansko-njemačku saradnju. Barnam je, recimo, 2021. godine potpisao sporazum sa Rurskom oblašću u Njemačkoj – što je bilo prvo regionalno partnerstvo između dvije zemlje. A 2025. pokrenuo je saradnju s njemačkim predstavnicima u oblastima razvoja vodonika kao energenta budućnosti, sajber-bezbjednosti i digitalizacije zdravstvenih sistema.
Novi referendum o EU nije tema
Kako bi danas završio referendum o izlasku iz Evropske unije? „U posljednje vrijeme u anketama se promijenio trend i čini se da već neko vrijeme postoji većina za ostanak, a ta većina postaje sve stabilnija“, kaže Kristof Friker sa Univerziteta u Bristolu. „Mnogi ljudi ovdje su sigurno shvatili da izlazak nije bio dobra ideja i da im je nanio štetu.“
Ali nijedan vodeći britanski političar iz velikih stranaka trenutno ne zagovara novo izjašnjavanje o tom pitanju. Zato će i njemačka vlada u doglednoj budućnosti morati da živi s postojećom situacijom i može samo da pokuša da, zajedno s Britancima, iz nje izvuče ono najbolje – ako i ubuduće u Londonu na vlasti bude vlada koja to isto želi.
