Pojam “evropski NATO“ javljao se u raspravama stratega još od vremena Šarla de Gola, ali uvek kao apstraktna ideja, daleka ambicija, gotovo utopija. Međutim, danas je to, kako govore vodeći evropski političari, nužnost.
Decenijama je formula bila jednostavna – Amerika štiti, Evropa plaća dio računa i ne postavlja previše pitanja. Taj model, koji je funkcionisao od kraja Drugog svjetskog rata, počeo je da se urušava prošle godine.
Sada se razvija ideja da evropske članice NATO-a izgrade sopstvene odbrambene kapacitete kako ne bi u potpunosti zavisile od američkog vojnog kišobrana. To ne bi značilo raspad saveza, već stvaranje snažnog evropskog “stuba“ koji može da funkcioniše i bez američke dominacije.
Evropski centar za politiku (EPC) u svojoj analizi navodi da „evropski stub unutar NATO-a više nije samo moguća opcija. To je jedini način da Evropa bude mirna i da ne prati svakodnevno na čemu je američki fokus u tom trenutku“.
Kriza sa Grenlandom početkom godine bila je katalizator koji je rasprave pretvorio u hitne akcije. Kada je američki predsjednik zaprijetio upotrebom vojne sile protiv danske teritorije, člana i osnivača NATO-a, evropski lideri suočili su se sa realnošću koju su godinama izbjegavali.
“Za Evropljane, SAD je sada predatorski režim. Evropsko naoružavanje će trebati najmanje tri do pet godina da postane kredibilno, a do tada Evropa ostaje izrazito zavisna od američkog oružja, obavještajnih podataka i strateških kapaciteta“, pisao je ugledni američki časopis Time.
Generalni sekretar NATO-a Mark Rute još tokom krize sa Grenlandom poručio je evropskim poslanicima: “Ako neko ovdje misli da Evropa kao cjelina može da se brani bez SAD, nastavite da sanjate. Ne možete. Mi ne možemo. Potrebni smo jedni drugima.“
Predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen uzvratila mu je na Minhenskoj bezbednosnoj konferenciji: “Vjerujem da je došlo vrijeme da oživimo klauzulu o uzajamnoj odbrani Evrope. Uzajamna odbrana nije opcija za EU, to je obaveza.“
Čitavu razmjenu mišljenja sažeo je analitičar Noa Barkin iz German Marshall Funda, američkog istraživačkog centra koji se zalaže za saradnju SAD i Evrope:
„Šef NATO-a ne može javno da kaže da se Evropa mora pripremiti za svijet u kojem je SAD više neće štititi. Ali ona to mora – što brže i odlučnije, to bolje.“
ReArm Europe
Za budući „evropski NATO“ ključni plan je ReArm Europe ili Spremnost 2030, strateška inicijativa Evropske komisije pokrenuta u martu 2025. kao odgovor na rusku prijetnju i neizvjesnost u američki angažman u NATO-u, sa ciljem mobilizacije gotovo 800 milijardi evra za odbrambenu potrošnju do 2030.
Plan počiva na dva stuba: fiskalnoj fleksibilnosti koja državama članicama omogućava prekoračenje budžetskih pravila za odbrambene troškove, i novom finansijskom instrumentu SAFE koji nudi zajmove od 150 milijardi eura za zajedničku nabavku naoružanja.
Primjena je već počela – 17 država aktiviralo je fiskalnu klauzulu, a usvojen je i detaljan plan sprovođenja sa konkretnim rokovima do 2030.
Kritičari upozoravaju na demokratski deficit u donošenju odluka, rizik fragmentacije odbrambenog tržišta i pitanje može li Evropa finansijski izdržati tako ambiciozan plan bez žrtvovanja socijalnih i klimatskih ulaganja.
Vrijeme je da Evropa odraste
Jedan od najvećih zagovornika evropskog vojnog osamostaljivanja je francuski predsjednik Emanuel Makron. Početkom marta u vojnoj bazi u Bretanji objavio je da Francuska neće samo povećati broj nuklearnih bojevih glava, već će dozvoliti i raspoređivanje nuklearno naoružanih lovaca u druge djelove kontinenta.
“Da bismo bili slobodni, moramo biti opasni“, rekao je okupljenima.
Pod novim konceptom “naprednog odvraćanja“, nenuklearni saveznici učestvovaće u francuskim nuklearnim vežbama, a Pariz će uspostaviti koordinaciju sa Njemačkom, Poljskom, Holandijom, Belgijom, Grčkom, Švedskom i Danskom.
Analitičari Evropskog savjeta za spoljne odnose ocijenili su to kao „možda najznačajniji govor o nuklearnoj politici bilo kog zapadnog lidera od kraja Hladnog rata“.
Njemački kancelar Merc u potpunosti je podržao Makronov pristup. Njemačka, ukinuvši posleratna ograničenja odbrambene potrošnje, ove godine planira da uloži više od 100 milijardi dolara u vojsku.
Međutim, veliki dio problema nije lako ni brzo rešiv. Evropska odbrambena industrija bilježi kritične nedostatke u raketama dugog dometa, obavještajnim sistemima i protivraketnoj odbrani. Države članice upravljaju sa više od sto različitih tipova oružanih sistema, u poređenju sa oko trideset u SAD.
Belgijski ministar odbrane Teo Franken upozorio je da bi autonomna evropska odbrana bez SAD zahtijevala “drastično povećanje” budžeta, a samo stvaranje samostalnog nuklearnog kišobrana koštalo bi stotine milijardi evra.
“Evropa se decenijama ponašala kao odraslo dijete koje zna da uvijek može da se osloni na roditelja. Tramp je zatvorio ta vrata, ne jednom, nego više puta i uz prijetnje“, kaže stručnjakinja za bezbjednost sa Harvarda Kris Kremidas Kortni, i ističe: „Došlo je vrijeme da Evropa odraste i napusti američki nuklearni kišobran i uđe u sopstveno, stabilno sklonište.“
Dvije decenije do „evropskog NATO-a“
Evropa koja je još 2020. oklijevala sa izdvajanjem dva odsto BDP-a za odbranu danas gradi nuklearni upravljački odbor, šalje vojnike na Grenland, raspravlja o sopstvenom nuklearnom kišobranu i priprema stanovništvo za rat.
I to ne samo bez Amerike, nego u najgorem slučaju i protiv nje.
NAVI, udruženje bivših visokih zvaničnika ove organizacije, smatra da je “evropski NATO“ realno moguć tek za 15–20 godina.
“Evropa će postići djelimičnu autonomiju u nekim oblastima – konvencionalnoj teritorijalnoj odbrani, regionalnoj pomorskoj bezbjednosti i sajber operacijama, ali će i dalje strukturno zavisiti od SAD za nuklearno odvraćanje, strateške kapacitete poput izviđanja i dalekometnih udara, kao i logistiku velikih razmjera“, piše u njihovoj analizi.
„I to se ne može tako lako promijeniti“, zaključuje se.
