U Bugarskoj živi najveća grupa etničkih Turaka na Balkanu. Oni su potomci osmanskih doseljenika. Komunistička diktatura pokušala je uništiti njihov identitet. Kako oni danas žive?
Džamija Banja Baši u glavnom gradu Bugarske, Sofiji, jedna je od najstarijih muslimanskih bogomolja u Evropi. Izgrađena je u 16. vijeku i podsjeća na skoro 500-godišnju vladavinu Osmanlija nad većinski hrišćansko-pravoslavnom zemljom.
U Bugarskoj danas živi najveća turska populacija na Balkanu. Prema posljednjem popisu stanovništva iz 2021., etnički Turci čine oko 500.000 stanovnika, odnosno 7,7 odsto od približno 6,5 miliona stanovnika ove zemlje članice Evropske unije.
Većina njih potomci su turskih doseljenika koji su u Bugarsku došli tokom osmanskih osvajanja u 14. i 15. vijeku. Naselja ove pretežno sunitske muslimanske zajednice uglavnom se nalaze u južnim i sjeveroistočnim provincijama zemlje.
Pripadnici ove manjine i dalje govore turski jezik, za razliku od muslimana koji govore bugarski, poznatih kao „Pomaci“, za koje se vjeruje da potiču od domicilnog stanovništva koje je s pravoslavlja prešlo na islam.
Dobrosusjedski odnosi
Među približno 750.000 Roma u Bugarskoj ima i muslimana, a od migrantske krize 2015. veći broj muslimana doseljava se s Bliskog istoka i iz Avganistana. Prema istraživanju koje je 2017. sprovela politikološkinja Evgenija Ivanova s Novog bugarskog univerziteta u Sofiji, oko 89 odsto bugarskih muslimana izjašnjava se kao religiozno.
„Međutim, religioznost je u Bugarskoj generalno relativno niska“, ističe za DW Marina Ljakova sociološkinja s Pedagoškog fakulteta u Karlsrueu, koja se u svojim istraživanjima bavila migracijama i religijom u Bugarskoj.
„I za hrišćane i za muslimane religija je prije svega kulturni oblik identiteta“, dodaje Ljakova. Iako većina muslimana obilježava mjesec posta Ramazan, odlazak u džamiju svakog petka prilično je neuobičajen. Žene koje nose hidžab rijetko se viđaju među bugarskim muslimankama.
„Hrišćani i muslimani su tokom 500 godina osmanske vladavine međusobno uticali jedni na druge u pogledu kulture, jezika i kulinarstva“, kaže Ljakova. „U svakodnevnom životu postoji osjećaj susjedstva i prijateljskog suživota.“ Ipak, postoje i negativni stavovi prema islamu u svjetlu novijih migracija iz Sirije i Avganistana, ali i zbog sjećanja na osmansku vladavinu.
Etničko čišćenje
Političke posljedice komunističke vladavine u Bugarskoj prisutne su i danas. Diktator Todor Živkov je 1984. i 1985. prisilio bugarske Turke da se odreknu svojih imena i umjesto njih uzmu bugarska.
Cilj ove kampanje, zvanično nazvane „Proces ponovnog rođenja“, bio je uništavanje etničkog identiteta turskog stanovništva. Nakon protesta 1989. godine više od 360.000 bugarskih Turaka deportovano je u Tursku, što je u to vrijeme predstavljalo najmasovnije etničko čišćenje u Evropi od 1945. U komunističkoj Bugarskoj ovaj poduhvat bio je poznat kao „Velika ekskurzija“. Vojska je tada opkoljavala čitava sela i nasilno ulazila u njih. Organizacije za ljudska prava procjenjuju da je u toj akciji ubijeno između nekoliko stotina i 2.500 bugarskih Turaka.
Današnji Ustav iz 1991. garantuje prava svim etničkim i vjerskim grupama u zemlji. Međutim, Pravoslavna crkva ima privilegovan položaj kao „tradicionalna religija“. Prisilna asimilacija i etničko čišćenje i dalje su osjetljive teme u Bugarskoj.
Iako je parlament u Sofiji 2012. usvojio važnu deklaraciju u kojoj se jasno imenuju i osuđuju kršenja ljudskih prava u prošlosti i poziva pravosuđe da preduzme mjere, od tada nije ostvaren nikakav napredak: nijedan počinilac nije izveden pred lice pravde, a kamoli osuđen.
Traumatični događaji
„Ne postoji politička volja za suočavanje s prošlošću“, rekao je u intervjuu za DW istoričar i stručnjak za jugoistočnu Evropu Tomaš Kamošela s Univerziteta Sent Endruz u Škotskoj. „Mnogi od onih koji su danas na vlasti u Bugarskoj bili su uključeni u etničko čišćenje u to vrijeme. Niko ne želi da otvara to poglavlje.“
Diktator Živkov se i dalje poštuje kao „veliki evropski državnik“, a među političkom elitom postoji malo svijesti o njegovoj ulozi u zločinima protiv čovječnosti. „Ti događaji su traumatični i za tursku manjinu i za bugarsko društvo u cjelini“, kaže Marina Ljakova. „O njima se gotovo nikada ne govori, čak ni unutar porodica. Samo mali broj novinara i akademika bavi se tim temama.“
Tokom akcija etničkog čišćenja imovina turske manjine takođe je konfiskovana. Prema Izvještaju o vjerskim slobodama, veliki muftija Islamske zajednice u Bugarskoj Mustafa Hadži bezuspješno je pokušavao da sudskim putem vrati džamije i zemljište koje je konfiskovao komunistički režim.
Ne postoji ni spoljašnji pritisak, ni od strane Evropske unije, ni od Turske, da se Bugarska suoči sa svojom prošlošću. „Bugarska prolazi ispod radara“, kaže Kamošela. Turska svoj uticaj koristi prije svega da prema sopstvenim interesima oblikuje islam u toj zemlji. Glavna vjerska institucija Turske, Dijanet, zadovoljna je finansiranjem izgradnje novih džamija i regulisanjem obuke imama prema sopstvenim nastavnim planovima i programima.
Podijeljene političke organizacije
Preko stranke Pokret za prava i slobode (DPS), treće najveće političke stranke u Bugarskoj, turska manjina je dugo bila uključena u donošenje političkih odluka u zemlji. DPS se predstavljao kao glas turske zajednice, ali je „u isto vrijeme bio dio bugarskog političkog sistema, opterećenog korupcijom i skandalima, kao i ostale stranke“, kaže Kamošela.
DPS se zalagao za izgradnju bolje infrastrukture u oblastima u kojima žive manjine, ali je dosljedno izbjegavao osjetljiva pitanja: teške teme iz prošlosti, pitanja identiteta, ograničenja u izdavanju dozvola za izgradnju džamija, kao i činjenicu da se turski jezik ne koristi u nastavi u državnom obrazovnom sistemu Bugarske.
U julu 2024. godine DPS se raspao. Oligarh i medijski magnat Deljan Pevski preuzeo je kontrolu i preimenovao stranku u „DPS – Novi početak“, dok je dugogodišnji lider Ahmed Dogan osnovao novu stranku Alijansa za prava i slobode. U to vrijeme pojavile su se i optužbe za izbornu krađu i kupovinu glasova od strane Pevskog, prvog etničkog Bugara na čelu DPS-a.
Spisak optužbi protiv Pevskog je dug: od podmićivanja i trgovine uticajem, preko pronevjere sredstava i mafijaških veza, do zastrašivanja pripadnika opozicije. Pod sankcijama Sjedinjenih Američkih Država nalazi se od 2021. Protesti protiv vlade, koji traju od novembra 2025, takođe su usmjereni protiv Pevskog, koji je, iako nije dio vlade premijera Rosena Željazkova iz konzervativne stranke GERB, pružio podršku vladi u parlamentu.
