Da li je pomoć SAD pomjerila ravnotežu sovjetske borbe protiv nacističke Njemačke?

Transportni avion “Daglas C-47 Skajtrejn” (Douglas C-47 Skytrain) sa serijskim brojem 42-32892 izašao je 24. februara 1943. iz fabrike u Long Biču u Kaliforniji i predat Vazdušnim snagama SAD, piše redakcija Radija Slobodna Evropa na engleskom jeziku.

Avion je 12. marta 1943. predat sovjetskom Ratnom vazduhoplovstvu u Ferbanksu na Aljasci i dobio je registraciju SSSR-N238. Odatle je letio 5.650 kilometara do sibirskog grada Krasnojarsk, kao jedna od oko 14.000 letilica koje su SAD poslale Sovjetskom Savezu tokom Drugog svjetskog rata u okviru velikog programa Zajam i najam.

Konkretno taj C-47 poslat je na daleki sjever gdje je nad Karskim morem proveo rat u izviđačkim misijama, kao i misijama praćenja vremenskih prilika. Poslije rata je prebačen u civilno vazduhoplovstvo za prevoz putnika nad smrznutim tundrama iznad Arktičkog kruga. Tokom leta 23. aprila 1947. avion sa 36 ljudi bio je prisiljen na prinudno slijetanje u blizini sela Voločanka na poluostrvu Tajmir.

Poslije skoro tri nedjelje, 11. maja 1947. godine spaseno je 27 ljudi koji su bili u zaleđenoj olupini. Kapetan, dva člana posade i šest putnika otišli su ranije u nesrećnom pokušaju da pozovu pomoć. Tijelo kapetana Maksima Tjurikova 1953. godine našli su lokalni lovci na oko 120 kilometara od olupine. Ostali nikada nisu pronađeni.

Avion je proveo 69 godina u tundri prije nego što je 2016. ekspedicija Ruskog geografskog društva vratila olupinu u Krasnojarsk.

“Znao sam da mu je mjesto u muzeju”, rekao je tada za RSE Vjačeslav Filipov, pukovnik iz rezervnog sastava Ratnog vazduhoplovstva Rusije, koji je opširno pisao o povezanosti Sibira s programom Zajam i najam. “To nije bio samo komad metalnog otpada. To je naša živa istorija. Ovaj ‘Daglas’ je jedini avion iz Zajma i najma koji je ostao u Rusiji”.

Procjenjuje se da je 25 miliona sovjetskih građana nestalo u titanskom sukobu s nacističkom Njemačkom između juna 1941. i maja 1945.

Savladavši ogromne poraze i kolosalne gubitke u prvih 18 meseci rata, Crvena armija je uspjela da se reorganizuje i ponovo izgradi moćnu silu koja je marširala sve do Berlina. Ali Sovjetski Savez nikada nije bio sam: mjesecima prije nego što su SAD formalno ušle u rat, već su počele da pružaju masivnu vojnu i ekonomsku pomoć sovjetskom savezniku preko programa Zajam i najam.

Od Hladnog rata do danas, mnogi sovjetski i ruski političari ignorisali su ili umanjivali značaj američke pomoći Sovjetima, kao i uticaj cjelokupnog rata Amerikanaca i Britanaca s nacistima.

U izvještaju člana Politbiroa Nikolaja Voznesenskog iz 1948. godine navodi se da su SAD, opisane kao “predvodnik antidemokratskog tabora i ratnik imperijalističke ekspanzije širom svijeta”, tokom rata dale materijale koji se svode na samo 4,8 odsto ratne proizvodnje Sovjetskog Saveza.

U “Kratkoj istoriji Velikog otadžbinskog rata”, takođe iz 1948. godine, priznaju se pošiljke Zajma i najma, ali zaključuje: “Sveukupno ta pomoć nije bila dovoljno značajna i nikako nije imala presudan uticaj na tok Velikog otadžbinskog rata”.

Posljednji šef sovjetske vlade Nikolaj Riškov napisao je 2015. godine da se “pouzdano može reći da (pomoć Zajma i najma) nije imala odlučujuću ulogu u Velikoj pobjedi”.

Takve ocjene su, međutim, u suprotnosti s mišljenjima sovjetskih učesnika rata.

Sovjetski diktator Josif Staljin čuveno je nazdravio programu Zajam i najam na konferenciji u Teheranu u novembru 1943. s britanskim premijerom Vinstonom Čerčilom (Winston Churchill) i predsjednikom SAD Frenklinom Ruzveltom (Franklin Roosevelt).

“Želim da vam kažem šta su, sa ruskog stanovišta, predsjednik i SAD uradile za pobjedu u ovom ratu”, rekao je Staljin. “Najvažnije stvari u ovom ratu su mašine… SAD su država mašina. Bez mašina koje smo dobili kroz Zajam i najam, izgubili bismo rat”.

Nikita Hruščov iznio je isto mišljenje.

“Da nam SAD nisu pomogle, ne bismo pobijedili u ratu”, napisao je u svojim memoarima. “U jedan na jedan s Hitlerovom Njemačkom, ne bismo izdržali njen napad i izgubili bismo rat. Niko o tome zvanično ne govori, a Staljin nikada, mislim, nije ostavio pisane tragove svog mišljenja, ali mogu reći da je u razgovorima sa mnom nekoliko puta izrazio taj stav.”

Zakon o zajmu i najmu je stupio na snagu u martu 1941. i ovlastio je da SAD obezbijede oružje, namirnice i sirovine za strateški važne zemlje koje se bore protiv Njemačke i Japana – prije svega Velikoj Britaniji, Sovjetskom Savezu i Kini. Sve u svemu, SAD su u okviru tog programa poslale robu u vrijednosti od 50 milijardi dolara (608 milijardi dolara u novcu iz 2020. godine), uključujući 11,3 milijarde dolara Sovjetskom Savezu. Pored toga, veliki dio pomoći u vrijednosti od 31 milijarde dolara koja je poslata Velikoj Britaniji, takođe je proslijeđena Sovjetskom Savezu preko konvoja kroz Barencovo more do Murmanska.

Najvidljiviji dio programa koji su SAD poslale Sovjetskom Savezu čini više od 400.000 džipova i kamiona, 14.000 letilica, 8.000 traktora i građevinskih vozila, kao i 13.000 tenkova.

Međutim, pravi značaj Zajma i najma za sovjetske ratne napore bio je u tome što je pokrivao “osjetljive tačke” sovjetske proizvodnje – gorivo, eksploziv, aluminijum, obojene metale, radio komunikaciju i tako dalje, kaže istoričar Boris Sokolov.

“U hipotetičkoj bitki jedan na jedan između SSSR-a i Njemačke, bez pomoći Zajma i najma, ometanja značajnih snaga Luftvafea i njemačke mornarice, kao i više od jedne četvrtine kopnenih snaga u borbi protiv Britanije i SAD, Staljin bi teško mogao da pobijedi Hitlera”, napisao je Sokolov u eseju za ruski servis RSE-a.

U sklopu Zajma i najma, SAD su obezbijedile više od jedne trećine svih eksploziva koje je Sovjetski Savez upotrijebio tokom rata. SAD i Britanski komonvelt su obezbijedili 55 odsto aluminijuma koji je Sovjetski Savez upotrijebio tokom rata i više od 80 odsto bakra.

Zajam i najam je takođe poslao avionsko gorivo na nivou od 57 odsto proizvodnje Sovjetskog Saveza. Veliki dio američkog goriva dodavan je sovjetskom gorivu nižeg kvaliteta da bi se dobilo visoko oktansko gorivo neophodno za moderne vojne avione.

Program Zajam i najam takođe je obezbijedio više od 35.000 radio uređaja i 32.000 motocikala. Kada se rat završio, skoro 33 odsto svih vozila Crvene armije bilo je obezbijeđeno preko Zajma i najma. Više od 20.000 mobilnih raketnih bacača Kaćuša postavljeno je na šasiji američkih kamiona Studebejkera (Studebaker).

Uz to, program Zajam i najam podržao je sovjetski železnički sistem koji je imao ključnu ulogu u kretanju i snabdijevanju trupa. Programom je u Sovjetski Savez poslato gotovo 2.000 lokomotiva i bezbroj vagona. Pored toga, skoro polovina svih šina koje su u Sovjetskom Savezu korišćene tokom rata došla je preko Zajma i najma.

Spomenik u Ferbanksu američkim pilotima koji su skoro 8.000 američkih aviona dovezli na Aljasku i sovjetskim pilotima koji su ih odatle odvezli do Sibira u okviru Zajma i najma.

“Tokom Prvog svjetskog rata, kriza s transportom u Rusiji 1916-17, koja je umnogome pokrenula Februarsku revoluciju (koja je dovela do abdikacije cara), izazvana je nestašicama u proizvodnji željezničkih šina, lokomotiva i teretnih vagona jer je industrijska proizvodnja bila preusmjerena na municiju”, napisao je Sokolov. “Tokom Drugog svjetskog rata, samo isporuke donijete Zajmom i najmom su spriječile paralizu željezničkog transporta u Sovjetskom Savezu”.

Program Zajam i najam takođe je poslao tone fabričke opreme i mašinskih strojeva u Sovjetski Savez, uključujući više od 38.000 strugova i drugog alata za obradu metala. Takve mašine su bile višeg kvaliteta od sličnih proizvedenih u Sovjetskom Savezu, što je značajno doprinelo jačanju sovjetske industrijske proizvodnje.

Američka pomoć je takođe obezbijedila 4,5 miliona tona hrane, 1,5 miliona ćebadi i 15 miliona pari čizama.

“Da biste zaista procijenili značaj Zajma i najma za sovjetsku pobjedu, morate samo da zamislite kako bi se Sovjetski Savez morao boriti da nije postojala pomoć Zajma i najma”, napisao je Sokolov. “Bez Zajma i najma, Crvena armija ne bi imala oko trećinu municije, polovinu svojih aviona ili polovinu svojih tenkova. Pored toga, bila bi stalna nestašica transporta i goriva. Željeznica bi periodično morala da se zaustavlja. A koordinacija sovjetskih snaga bi bila mnogo lošija uz stalni nedostatak radio opreme. I stalno bi bile gladne bez američkog konzerviranog mesa i masti”.

KGB je 1963. prisluškivanjem zabilježio kako je maršal Georgij Žukov rekao: “Ljudi kažu da nam saveznici nisu pomogli. Ali ne može se poreći da su nam Amerikanci slali materijal bez kojeg ne bismo mogli napraviti naše rezerve ili nastaviti rat. Amerikanci su isporučili eksplozive i barut. A koliko čelika! Da li bismo zaista mogli pokrenuti proizvodnju naših tenkova bez američkog čelika? A sada kažu da smo sami imali dosta svega”.