Jugosloven koji je osramotio CIA

Ranije ovog mjeseca umro je Duško Doder, novinar jugoslovenskog porijekla koji je digao buru u Americi usred hladnog rata.

Kao šef moskovskog biroa za Vašington Post početkom 1980-ih, Duško Doder je imao nekoliko prednosti proizašlih iz njegovog odrastanja u Jugoslaviji: tečno je govorio ruski i intuitivno je razumijevao znakove promjena u totalitarnom sistemu.

Osjetio je da nešto nije u redu jedne februarske noći 1984. godine, kada je državna radio-stanica otkazala džez program i emitovala ozbiljnu klasičnu muziku. Primijetio je i da su svjetla u Ministarstvu odbrane i sovjetskoj tajnoj policiji, KGB-u, bila upaljena u kasnim satima kada su kancelarije obično bile gotovo potpuno prazne.

Kao i svaki strani dopisnik u gradu, Doder je čuo glasine da je sovjetski lider Jurij Andropov teško bolestan. Poslao je izvještaj u redakciju Posta 9. februara u 19 časova, izvijestivši da različiti znakovi „ukazuju na to da se zemlja stavlja u vanredno stanje“, snažno sugerišući da je Andropov mrtav. Slična situacija se dogodila dvije godine ranije sa smrću Andropovljevog prethodnika, Leonida Brežnjeva.

Pod pritiskom roka, kolege iz redakcije u Vašingtonu su se trudile da dobiju odgovor ili dodatne detalje od američkih zvaničnika. Stejt department i drugi su odbacili Doderovo izvještavanje kao preuveličano. Jedan diplomata iz američke ambasade u Moskvi odgovorio je Stejt departmentu da je Doder vjerovatno „pod uticajem marihuane“, prema navodima Posta.

Doderova priča je objavljena na 28. stranici 10. februara 1984, uz dodatne napomene američkih zvaničnika. Istog dana, Kremlj je objavio smrt Andropova, koji je postavio temelje za veliku promjenu u sovjetskoj politici uzdizanjem grupe reformistički orijentisanih štićenika, uključujući i onog koji će postati posljednji sovjetski lider, Mihaila Gorbačova.

Optužili ga za saradnju sa KGB

„Preduhitrili ste nas,“ rekao je posramljeni američki zvaničnik za Postu to vrijeme, prema rekonstrukciji događaja u novinama.

U izvještaju su takođe zabilježeni „zabrinutost i međusobno optuživanje unutar vlade zbog očiglednog nedostatka budnosti američke ambasade u Moskvi i drugih obavještajnih službi u vezi sa tako ključnim razvojem događaja.“

Za Duška Dodera, koji je preminuo 10. septembra u Čijang Maju, Tajland, u 87. godini, njegov boravak u Moskvi od 1981. do 1985. — uključujući ekskluzivne priče i senzacionalna otkrića, pored one o Andropovu — predstavljao je trijumfalni vrhunac njegove karijere kao novinara i pisca.

Na njegovo ogromno iznenađenje, magazin Tajm je 1992. godine objavio priču koja je implicirala da je Doderov uspjeh u Moskvi bio posljedica uzimanja novca od KGB-a u zamjenu za plasiranje informacija u Post. Tvrdnje su bile pripisane pukovniku KGB-a, Vitaliju Jurčenku, koji je navodno tu glasinu prenio CIA-i nakon što je prebjegao u Sjedinjene Države 1985. godine (a kasnije ponovo prebjegao nazad u Sovjetski Savez).

Prema novinskim izvještajima, CIA je proslijedila te informacije FBI-ju, čiji je direktor, Vilijam Vebster, obavijestio glavnog urednika Posta, Benjamina Bredlija. FBI i Post sproveli su svoje istrage povodom ovih optužbi i nisu našli nikakve dokaze koji bi ih potvrdili.

Kada se pojavila priča u Tajmu, Doder je izvještavao iz Jugoslavije za američke i evropske publikacije. Izdao je ogorčeno demantovanje i podnio tužbu za klevetu u Velikoj Britaniji, gdje zakoni često mogu biti povoljniji za tužitelje nego u Sjedinjenim Državama.

On je tvrdio da je njegov rad za Post bio rezultat klasičnog novinarskog istraživanja i izgradnje izvora, uključujući i prikupljanje informacija od jugoslovenskih diplomata i novinara, koji su često imali veći pristup sovjetskim dešavanjima nego Zapadnjaci.

Doderovi bivši kolege iz Posta, uključujući i glavne urednike, čvrsto su stali uz njega. Postojala je i velika zbunjenost zašto su navodno diskreditovane tvrdnje Jurčenka ponovo dobile na značaju gotovo osam godina kasnije.

Osramotio CIA

Bredli je spekulisao da su američki obavještajni zvaničnici bili osramoćeni Doderovim izvještavanjem o Andropovu i drugim temama koje su bile u suprotnosti sa procjenama agencije, te su proslijedili Jurčenkove tvrdnje Tajma kao osvetu.

„Doder je napisao nešto što je osramotilo CIA-u, i kada je agencija pomislila da vidi priliku za revanš, iskoristila je šansu“, napisao je Bredli u svojim memoarima „Dobar život“ iz 1995. godine. „Rijetko ih uhvatite na djelu.“

„Svi koji su radili u Moskvi suočavali su se sa istim rizicima,” rekao je Piter Osnos, koji je bio direktni urednik Doderu u Vašington postu i kasnije osnivač PublicAffairs Books, „ali samo je Duško platio ovakvu cijenu i bio izdan od strane američke obavještajne zajednice.” (Ni CIA ni američki obavještajni zvaničnici nisu javno komentarisali tvrdnje Bredlija i drugih.)

Godine 1996, magazin Tajm se izvinio Doderu i pristao da plati 262.000 dolara odštete, kao i da pokrije njegove značajne pravne troškove. Kao dio nagodbe, Tajmje izdao izjavu u kojoj stoji da magazin „nije imao dokaza, niti je namjeravao da sugeriše, da je KGB kontrolisao Doderovo izvještavanje iz Moskve.”

„Osnovni dio mog novinarskog integriteta bio je doveden u pitanje, i pobijedio sam Tajm,” rekao je Doder nakon nagodbe. „Sada mogu da nastavim sa svojim životom.”

Knjiga o Miloševiću

Duško Doder, sin farmaceuta i domaćice, rođen je u Sarajevu 22. jula 1937. godine, a porodica je preživjela nacističku invaziju Jugoslavije tokom Drugog svjetskog rata i čeličnu vlast autoritarnog lidera Josipa Broza Tita nakon rata. Porodica je slušala emisije BBC-a i Glasa Amerike, a mladi Duško je učio engleski putem tih radio-emisija i jednog ljeta provedenog u Britaniji.

Dok je pohađao medicinski fakultet u Beču, na nagovor svog oca, Doder je pronašao inspiraciju u susretu sa američkim novinarom Klajdom Farnsvortom, koji je hvalio vrline slobodne štampe.

Duško Doder je diplomirao na Univerzitetu Vašington u Sent Luisu 1962. godine, a magistrirao novinarstvo i međunarodne odnose na Univerzitetu Kolumbija 1964. i 1965. godine. Radio je za Asošijejted Pres u Nju Hempširu i Olbaniju, Njujork, prije nego što ga je Junajted Pres Internešenel zaposlio u svom moskovskom birou 1968. godine. Vašington post ga je angažovao 1970. godine, gdje je, između ostalog, radio kao dopisnik iz Kanade. Godine 1973, Bredli ga je zamolio da se vrati u Jugoslaviju kako bi izvještavao o Istočnoj Evropi iz beogradskog biroa Posta. Taj zadatak doveo je do Doderove prve knjige, „Jugosloveni” (1978).

Nakon povratka iz Moskve 1985. godine, Doder je uzeo odsustvo iz Posta kako bi napisao knjigu. Takođe je bio redovni komentator o sovjetskim pitanjima tokom Gorbačovljeve ere glasnosti (otvorenosti), a posebno je bio hvaljen zbog svoje analize moderne evolucije sovjetskog rukovodstva u knjizi „Sjenke i šapati: Moćna politika u Kremlju od Brežnjeva do Gorbačova” (1986).

Knjiga Duška Dodera: Nezgodan novinar

Doder je napustio Post 1987. godine i potom postao dopisnik iz Pekinga za Njzuz end Vorld Report od 1987. do 1990. godine, izvještavajući, između ostalog, o masakru kineske vlade nad prodemokratskim demonstrantima na Trgu Tjenanmen. Zatim se preselio u Beograd, gdje je bio saradnik raznih publikacija tokom nasilnog raspada Jugoslavije po etničkim i vjerskim linijama.

Doderov prvi brak, sa Karin Veberg Rasmusen, završio se razvodom. Godine 1989. oženio se britanskom novinarkom Luiz Branson.

Zajedno sa Branson, Doder je napisao „Gorbačov: Jeretik u Kremlju” (1991), knjigu o poslednjem sovjetskom lideru, kao i „Milošević: Portret tiranina” (1999), zasnovanu na njihovim godinama izvještavanja o jugoslovenskom predsjedniku Slobodanu Miloševiću. Takođe su sarađivali na knjizi „Nezgodan novinar” (2021), Doderovim memoarima.